I. Edicións críticas: Lapa (1970 [1965]: 298 [= LPGP 420-421]); Zilli (1977: 181-182); Lopes (2002: 204); Littera (2016: I, 491).
II. Outras edicións: Monaci (1875: 372); Braga (1878: 204); Michaëlis (2004 [1896-1905]: 252-253); Machado & Machado (1958: VI, 162-163).
III. Antoloxías: Álvarez Blázquez (1975: 130); Landeira Yrago (1975: 222); Tavares & Miranda (1987: 62-63); Alvar & Beltrán (1989: 211-212); Ferreiro & Martínez Pereiro (1996c: 127); Alvar & Talens (2009: 488); Ferreiro (2023a: 65).
3 ali] alhi V 4 novas] nonas V 5 velha ... deostei] uel\h/a ... doestey V 8 preito] p’cyto B 9 chamar] chamȳ V 11 pola] pelo V; velha] uela B 12 deostou] deosto\u/ V 13 vos] uos BV; sobervia] sober nha B 14 amigos] emgos V; vos] uos BV 16 iremos] rremos V 17 dixe] dixo V
En Lopes o quinto verso de cada estrofa forma tamén parte do refrán (biversal).
(I) Por Deus, amigos, gran afronta sufrín e dun lugar onde eu nunca pensei: estando alí perante a porta do Rei preguntando por novas da fronteira, por unha vella que eu deostei, deostoume agora María Balteira.
(II) Vede agora se me debo queixar deste asunto, pois non pode probar de modo ningún que ninguén me ouvise que a chamase senón polo seu nome; e, pola vella que fun deostar, deostoume agora María Balteira.
(III) Moito vos debe pesar tal soberbia, amigos, e direivos algo máis: sei moi ben que, se isto sae como ela quere, todos iremos polo mesmo camiño, xa que, por falar mal dunha vella, deostoume agora María Balteira.
Esquema métrico: 10a 10a 10a 10’b 10a 10’B (= RM 13:32)
Encontros vocálicos: 9 lhe‿o·i·sse; 13 so·ber·vi͜a
O personaxe histórico de María Perez, chamada a Balteira, cuxa identificación histórica concreta aínda presenta múltiplas dificultades e imprecisións (véxase García-Fernández & Pichel 2025), é obxecto de numerosos escarnios no corpus profano galego-portugués. Nas cantigas aparece citada de diversas maneiras: Maria Perez en Fernan Velho (1523.1), Pero da Ponte (1654.1, 1565.2, 5 e 8), Pero Mafaldo (1532.1); Maria Balteira en Pero Garcia Burgales (1392.1), Joan Baveca (1479.6), Pero d’Ambroa (1584.4) e Pedr’Amigo de Sevilha (1681.3); ou, simplemente, Balteira en Afonso X (479.1), Vaasco Perez Pardal e Pedr’Amigo de Sevilha (1525.4 e 9; 1528.5, 16, 31 e 34) e mais Pero d’Ambroa (1607.1). Non obstante, en Pedr’Amigo de Sevilha comparecen Maria Balteira e Maria Perez (1675.1, 6), e nunha cantiga de Fernan Velho (1523, vv. 1 e 25) explicítase o apelativo de Balteira atribuído directamente a Maria Perez:
Maria Perez se maenfestou
noutro dia, ca por [mui] pecador
se sentiu, e log’a Nostro Senhor
pormeteu, polo mal en que andou,
que tevess’un clerig’a seu poder
polos pecados que lhi faz fazer
o demo, con que x’ela sempr’andou.
....................................................
E, pois que s’este preito começou
antr’eles ambos, ouve grand’amor
antr’ela sempr’[e] o demo maior
atá que se Balteira confessou;
mais, pois que vio o clerigo caer
antr’eles ambos, ouv’i a perder
o demo des que s’ela confessou.
Fronte á moi rara grafía <nh> por <n> (véxase nota a 1015.7), o erro gráfico <lh>/<l> (<alhi> V) aparece con algunha frecuencia ao longo dos dous cancioneiros italianos apógrafos (con maior incidencia en V), e moi especialmente nun pequeno número de voces: ali <ali> A, <alhi> B (313.10); <alhy> B (466.19); <a(lhy)ly> B, <aly> V (1317.15); <aly> B, <alhy> V (1473.15); o pronome persoal tónico de P3: eles <elhes> B, <elles> V (489.17); ela <elha> B, <ela> V (632.18); elas <elhas> BV (1205.7); elos <elhꝯ> BV (1205.10); o verbo falar, con diversas flexións: falar <falar> B, <falhar> V (599.5); <falar> AB, <falhar> V (996.17); <falhar> V (1010.13); <falar> B, <falhar> V (1033.7); fala <fala> B, <falha> V (958.19); fale <fale> B, <falhe> V (722.11); e no substantivo vassalo(s): <uassalos> B, <uassalhos> V (925.13); <vassalo> B, <ua ssalho> V (1503.10). Noutros vocábulos, a aparición de <lh> por <l> é moito máis esporádica: ala <alha> B, <ela> V (1252.27); camela <camelha> V (1449.16); olas <olhas> B, <olas> V (1634.8); velida <uolhi da> BV (676.12) etc.
A forma foi é tamén P1 de pretérito de seer (e de ir): a pesar de que en xeral se estabelece unha oposición P1 / P3, fui (< fŭī) / foi (< fŭĭt), pola acción metafónica de -ī final nalgúns pretéritos fortes (cfr. tamén fiz vs. fez, sive vs. seve, tive vs. teve etc.), foi pode ser tamén resultado de P1, o mesmo que fui aparece esporadicamente como forma de P3 (sen efecto metafónico, por tanto, ou con xeneralización analóxica de unha ou outra persoa).
Sair a ben é ‘saír ou resultar ben’ (cfr. o antónimo sair a mal, 1632.27).
Anterior
