1487 [= RM 63,28]

Don Pero Nunez era en Cornado

Joan Airas de Santiago

Notas

Texto

• 1

  Non existen datos que permitan identificar este Pero Nunez. Véxase, non obstante, Marcenaro & González (2024: s.v. Pero Nunez, Don).
  O final do íncipit (<ēcornado> B, <entornado> V) levantou diferentes lecturas e interpertacións: en torvado (Lapa), entorvado (Rodríguez), en tornado (Lopes, Littera), neste caso co sentido “em giro, ou seja, em viagem de negócios”.
  Con base na lectura literal de B (cfr. a banal confusión <t>/<c> en V), Arias Freixedo (2016) propón a interpretación que coidamos certa para o contexto: Don Pero Nunez era en Cornado; isto é, o protagonista do escarnio estaba en Cornado, un lugar próximo a Santiago de Compostela, topónimo atestado en múltiplos documentos medievais (véxase CGPA, s.v. Cornado)¹ . Deste xeito, ademais, Joan Airas crea, así, “un xogo equívoco onomástico non moi escondido (en Cornado / encornado ‘con corna, cornudo’), que, situado xa no inicio do texto, indicaría o duplo sentido xocoso de toda a composición”.

• 3

  A evolución -oi->-ui- na familia lexical de agoiro semella forma exclusiva da lírica profana. Cfr., tamén, agüirar (1486.2), agüireiro (1537.9) e agüiraria (1675.3) (véxase UC/Glosario, s.v.).

• 4

  A cadea textual con vezes-l(o) mostra como, para alén da xeral asimilación do substantivo Deus co pronome identificador (véxase nota a 25.16), poden atestarse outras asimilacións esporádicas –ás veces coa grafía arcaica <s-l>– con outros substantivos: moscas (490.16), donas (721.5), braços (962.27). Véxase nota a 5.10. A mesma secuencia en que se produce esa asimilación podemos vela na Historia Troiana: 

  Carríbidos, que he ẽamigo mortal das naves, que sorve aas vezes a nave et aas vezes la derriba (...) et a pasarilla tantas vezes la fereu que lle meteu os dedos enna voca (Pichel Gotérrez 2014: 1.408).

  Afaçanhado é participio de afaçanhar ‘relatar ou describir como se fose unha fazaña’ presenta a variante afaçaiado (véxase nota a 633.21). De calquera modo, son formas exclusivas das cantigas, sen outros rexistros ao longo da Idade Media (cfr., ademais, a variación façanha / façãia ~ façaia; véxase CGPA, s.vv.).

• 6

  O corvo viaraz (ou, simplemente, viaraz en 1015.17) é un corvo pequeno, que anda en bandadas en zonas baixas (corvus corone). No relativo a faceiro (de face + -eiro), é voz que significa ‘que se aparece de fronte’, ausente dos bancos de datos léxico-textuais antigos² .
  Dado que en 1015.17, onde tamén aparece viaraz, esta voz ten contaxe bisilábica, talvez aconteza o mesmo neste verso, de modo que ũu podería computar como dúas sílabas e, ao tempo, se asegura o acento tónico na 4ª sílaba: óu·v’ũ·u cór·vo via·ráz e fa·céi·ro.

• 8

  A secuencia <s-l> (e <r-l>) en que está implicada a forma arcaica lo(s) ~ la(s) do pronome identificador (artigo ou pronome) no encontro con pois e con outros vocábulos acabados en -s (ou -r) (cfr. vezes-lo no v. 4) debe ser lida como [l], independentemente de que a grafía presente a forma máis antiga (véxase tamén nota a 83.21 e 139.2). No corpus trobadoresco profano, o pronome identificador sofre asimilación fonética xeral con diversos elementos lingüísticos (pronomes, adverbios, conxuncións, e con algúns nomes e/ou participios), especialmente con mais e pois. Cfr. nota a 5.10.

• 15

  O substantivo gasalhado, voz utilizada preferentemente en cantigas de amigo, significa tamén ‘amigo, amante’ (cfr. tamén 1192.13, onde tamén ten o sentido de ‘amparo, gozo’ nese caso aplicado a unha persoa, o amigo).

• 17

  A voz dano presenta unha grafía latinizante <dāno> (= danno) en B (cfr. lat. damnum), a formar grupo con outras voces que esporadicamente mostran xeminación da consoante nasal, comezando con <dapno> dano (1340.3) e outras como <āno> ano (1331.10) e <antāno> antano (1594.21), <Joanne> Joane (1329.3 e 10 e 1351.3), <donna> e similares (1402.1, 1480.r2 e 14), ou <cõmo> e similares (294.15, 882.24, 1329.10, 1334.16, 1440.31, 1465.16, 1596.15, 1598.13). E aínda estas formas están relacionadas con outras tan frecuentes como peccado, soffrer... ou outras máis esporádicas como <absconder> asconder (415.20), <obscuro> oscuro (1483.2), <monstrar> mostrar (véxase nota a 9.3), <expedir> espedir (809.1, 1126.15) ou algunhas formas minoritarias de verbos incoativos que presentan tamén formas en -scer (conhoscer, parescer, escaescer, falescer, nascer) e sciente (68.11) (véxase nota a 117.19). E para alén destas formas aínda se poden ter en conta outras que semellan directamente latinas como <et> e, <in> en (2.18, 1451.2, 1624.17) ou <cum> con (91.1, 671.2 e 6).

• 20

  A voz corvejar ‘emitir sons o corvo’ forma grupo con outros verbos formados co sufixo -ejar (cfr., por exemplo, guerrejar), e rexístrase na lexicografía portuguesa dos séculos XVII-XVIII (véxase CLP, s.v. corvejar).

• 21

  Mantendo a lección do manuscrito, Rodríguez fixou o hápax trasfumado ‘irritar fortemente, escarnecer’ tendo en conta a existencia dialectal de (a)fumar con este valor semántico en terras galegas e minhotas (‘enfadar ou exasperar a alguén’, cfr. TLPGP, s.v.), a pesar a escaseza do prefixo tras- no período medieval. Non se pode descartar que este termo estea asociado á práctica da adiviñación a través do fume (capnomancia), no marco da frecuente condena medieval ás prácticas relacionadas coa feitizaría e adiviñación.
  Por outra parte, a opción pola variante noute, con abondosas atestacións medievais, é preferíbel a outras (como novo), para alen de se “adecuar bien el sentido profundo de la cantiga”, en palabras do editor de Joan Airas.