Esta cantiga de cima foi feita a ũa dona d’ordin que chamavan Moor Martiiz, por sobrenome Camela, e a ũu omen que avia nome Joan Martiiz, por sobrenome Bodalho, e era tabalio[n] de Bragaa.
I. Edicións críticas: Lapa (1970 [1965]: 486-487); Simões (1991: 79-80 [= LPGP 758]); Lagares (2000: 129 [rúbrica]); Lopes (2002: 548); Littera (2016: II, 276).
II. Outras edicións: Monaci (1875: 361); Braga (1878: 198); Machado & Machado (1960: VII, 142-143).
III. Antoloxías: Álvarez Blázquez (1975: 242); Torres (1977: 384); Correia (1978: 284); Tavares & Miranda (1987: 119); Alvar & Beltrán (1989: 393); Ferreiro & Martínez Pereiro (1996c: 180); Diogo (1998: 198-199); Arias Freixedo (2003: 912-913); Marcenaro (2006: 352-354); Mongelli (2009: 273).
Rúbrica: Martiiz] mutez V; e a] ca V; omen] hōme V; Martiiz] mīz V; sobrenome] sabre nome V; e era tabalion] cera ratissio V
Texto:
1 animalhas] ammalhas V 2 semelhança] semelhanza V 3 é de ... criança] eo e ... crianza V 5 vej’ora ... talho] beio ra ... calho V 6 visse] uissy V 7 emprenhass’] eu prenhass V 8 bodalho] bodalhor V 10 junta[n]-s’a certas sazões] uintasa acertas sazedes V 11 criações] c’acodes V 16 camela] camelha V 18 parecença] parecenza V 20 é] hē V 22 juntasse] uintasse V
Rúbrica: Martiiz] Martiinz Lapa, Lopes : Martiins Littera; ũu] un Lapa: um Lopes, Littera; Martiiz] Mariz Lapa, Lopes, Littera; tabalion] tabelion Lapa : tabeliom Lopes, Littera; Bragaa] Braga Lopes, Littera
Texto:
2 semelhança] semelhanza Simões 3 criança] crianza Simões 4 fadimalhas] fodimalhas Lapa, Simões, Lopes, Littera 15 bodalho] Bodalho Simões 16 camela] Camela Simões 18 parecença] parecenza Simões 21 coidei] cuydei Simões 22 camela] Camela Simões 23-24 con bodalh’[e] emprenhass’e / demais seer d’el parida] con bodalh’[e] emprenhasse / [e] demais seer d’el parida Lapa : com bodalh’[e] emprenhasse / [e] demais ser d’el parida Lopes : con Bodalho, emprenhase, / demays seer d’el parida Simões : com bodalh’[e] emprenhasse / [e] demais ser del parida Littera
(I) O natural dos animais irracionais que son dunha mesma especie é teren crías, mais, por estaren condicionadas polo seu instinto, vexo agora unha circunstancia estraña que nunca pensei que vise: que a camela empreñase dun castrón e parise.
(II) Os que son da mesma especie xúntanse en certas épocas do ano e reprodúcense; mais vexo unha criatura onde eu nunca a pensei ver, e por iso me marabillo de que un castrón, de forma natural, teña un fillo coa camela.
(III) Os que son pola súa natureza corpos dunha mesma semellanza xúntanse e teñen descendencia –isto é o que responde á orde natural–; mais na miña vida pensei que unha camela se xuntase cun castrón e empreñase e, ademais, parise un fillo del.
Esquema métrico: 4 x 7’a 7’b 7’b 7’a 7’c 7’d 7’d 7’c (= RM 177:3)
Encontros vocálicos: 3 cri·an·ça; 11 cri·a·çõ·es; 12 cri·a·tu·ra
A rúbrica identifica os personaxes reais que subxacen por baixo dos alcumes. Joan Martins dito Bodalho está documentalmente atestado como tabelión de Braga, nomeado xuíz en 1341 por Afonso Dominguez, correxedor rexio de Entre Douro e Minho, un dos principais adversarios do arcebispo D. Gonçalo Pereira, na disputa co rei sobre o señorío da cidade: “Se a cantiga foi feita durante ou após este conflito, o seu alcance social, ao verberar as ligações amorosas entre uma dama nobre e um vilão, é complementado pelo político, com o conde D. Pedro a tomar o partido senhorial, isto é, o do arcebispo de Braga, contra os partidários do rei” (Oliveira 1994: 240). Por outra parte, a Camela debe ser “Moor Nuniz Camela, que foi monja d’Arouca e mui gram puta”, en palabras do Livro de Linhagens do Conde D. Pedro (cfr. Mattoso 1980: II/1, 399-400), filla de Nuno Gonçalvez Camelo, da liñaxe dos Pimentel (véxase UC 1467). Véxase tamén Ferreira (2020: 178-180) e Marcenaro & González (2024: s.v. Johan Martinz / Bodalho e Mor Martinz / Camela).
Conforme indica Rosário Ferreira (2020: 175-197), a composición demostra un profundo coñecemento dos ordenamentos xurídicos afonsinos e presenta un sutil xogo con natura e natureza (cfr. natura de Deus e natureza de homẽ, expresión utilizada no Orto do Esposo, véxase CGPA): “Numa demonstração do carácter multifacetado da cultura nobiliárquica do século XIV peninsular, Pedro de Barcelos transpõe para o campo genealógico os conceitos de natura e natureza, que apreende nas fontes jurídicas alfonsinas, e coloca-os ao serviço dos objectivos ideológicos da sua escrita em sede programática ou lúdica. Do registo mais elevado (aquele em que anuncia a necessidade de reactivar o valor natural do sangue, que une os fidalgos da Espanha na obediência directa à suprema lei divina), ao mais baixo (em que, à sombra de uma burlesca reinterpretação do Génesis, vergasta a pouco casta «dona d’ordim», o transgressor «tabeliom de Braga» e o respectivo bastardo, mais desqualificado do que qualquer mulo), Pedro de Barcelos procede assim à menorização da natureza e da ambígua «dereyteza» dos vínculos sociais e legais que com ela se compaginam, face à natura enquanto manifestação imanente da ordem universal, determinada por Deus e fundada nas inquebrantáveis solidariedades linhagísticas que são a base da visão do mundo que o seu projecto de escrita vai paulatinamente constuindo” (cfr. Ferreira 2020: 196-197).
Fronte a alimaria e, sobre todo, animalia, comparece agora animalha, forma exclusiva da poesía trobadoresca (véxase animalla nas CSM) e mais da Primeira Partida afonsina (véxase CGPA, s.v. alimaria, animalia ~ animalya, animalha).
O termo fadimalho é, conforme os datos de que dispomos, case un unicum na produción medieval e posmedieval, pois só se rexistra nesta cantiga e mais noutra de Pero da Ponte (1638.1). En ambas as aparicións desta voz documéntanse sen dúbida con vogal <a> en <ffad...>, que foi considerada tradicionamente un erro de copia <a>/<o>, de modo que *fodimalho se ligaría ao lat. futuere (a partir dunha hipotética base *futimacula ou, aínda, *futimalleum, tal como Lapa propuxo, co significado de ‘sexualmente capaz, apto para a reprodución’). Non obstante o peso da edición lapiana, Panunzio mantén a forma legada polos apógrafos, e relaciona fadimalho co antigo castelán fademajo e fademaliento (en Juan Ruiz e Berceo) e suxire a relación con fatum. Este paralelo foi estudado por Pensado Ruíz (1991), que fai a historia textual das dúas pasaxes con este termo e propón orixes posíbeis, en diálogo con Corominas e coa tradición filolóxica, mais sempre baixo o peso do lat. futuere e atribuíndo o significado de ‘homosexual’ ao adxectivo utilizado por D. Pedro de Portugal e Pero da Ponte.
Certamente, a unanimidade das leccións manuscritas en BV (coa raíz fad..) aconsella a procura dunha explicación coherente para esta voz, que Rosário Ferreira contribúe a clarificar no seu estudo arredor de Don Pedro de Barcelos: «é de considerar uma derivação a partir de fati macula, literalmente ‘mancha do destino’, que permitiria entender o vocábulo que nos ocupa como uma referência ao estado não apenas da Humanidade, mas de toda a Criação após o pecado dos nossos primeiros pais, a descoberta do sexo e a submissão às regras de “natura” que o acompanham. As “animalhas fadimalhas” de Pedro de Barcelos, tal como o “home fadimalho” de Pero da Ponte, estariam assim conotadas com a existência pós-lapsária, e com o impulso sexual que a distingue da beatitude anterior à queda dos nossos primeiros pais. Não se desse o caso de a noção de pecado ser incompatível com a irracionalidade do reino animal onde Pedro de Barcelos situa a sua composição, e poderíamos entender “fadimalho” como ‘pecador’ ou ‘condenado ao pecado’» (Ferreira 2020: 177).
Para alén de que camela e bodalho fagan referencia, conforme indica a rúbrica, a persoas reais así alcumadas (Moor Martiiz e Joan Martiiz), a camela é a femia do camelo, mentres que bodalho ten de ser o mesmo que bode, co sufixo despectivo -alho (véxase Ferreiro 2001: §365), que derivou modernamente (en galego) por equivalencia acústica en godallo ‘castrón, nomeadamente o castrón en cío; por ext. persoa suxa e/ou desordenada’ (véxase o Tesouro do Léxico Patrimonial Galego e Portugués, TLPGP, s.v. godallo).
A partir da desemellanza entre unha camela e un castrón é que se entende ben o extraordinario de a camela empreñar e parir desa xuntanza cun bode.
Fronte á moi rara grafía <nh> por <n> (véxase nota a 1015.7), o erro gráfico <lh>/<l> (<camelha>) aparece con algunha frecuencia ao longo dos dous cancioneiros italianos apógrafos (con maior incidencia en V), e moi especialmente nun pequeno número de voces: ali <ali> A, <alhi> B (313.10); <alhy> B (466.19); <a(lhy)ly> B, <aly> V (1317.15); <aly> B, <alhy> V (1473.15); <ali> B, <alhi> V (1479.3); o pronome persoal tónico de P3: eles <elhes> B, <elles> V (489.17); ela <elha> B, <ela> V (632.18); elas <elhas> BV (1205.7); elos <elhꝯ> BV (1205.10); o verbo falar, con diversas flexións: falar <falar> B, <falhar> V (599.5); <falar> AB, <falhar> V (996.17); <falhar> V (1010.13); <falar> B, <falhar> V (1033.7); fala <fala> B, <falha> V (958.19); fale <fale> B, <falhe> V (722.11); e no substantivo vassalo(s): <uassalos> B, <uassalhos> V (925.13); <vassalo> B, <ua ssalho> V (1503.10). Noutros vocábulos, a aparición de <lh> por <l> é moito máis esporádica: ala <alha> B, <ela> V (1252.27); camela <camelha> V (1449.16); olas <olhas> B, <olas> V (1634.8); velida <uolhi da> BV (676.12) etc.
A lección <hē> de V permitiría unha interpretación era, de modo que podería ser aceptábel, cunha sinalefa esto‿era: esto era sa dereiteza. Cfr. lhē = lh’era (1448.4).
Nótese como a segmentación da copulativa no final de verso flexibiliza a sintaxe e evita a reintegración da conxunción que Lapa e Lopes efectúan no v. 24 para conseguiren unha expresión axeitada. Deste modo, aliás, evítase a reintegración dunha copulativa (Lapa, Lopes) que a sintaxe demanda no caso de non realizar a antecitada segmentación.