1408 [= RM 71,6]

Un cavaleiro á ‘qui tal entendença

Joan Lobeira

Notas

Texto

• 1

  A pesar da prioridade concedida a B, mantemos a integridade de cavaleiro (lección de V, que implica sinalefa) por non se rexistrar nunca con crase ao longo do corpus.
  Nalgúns encontros vocálicos, o adverbio aqui provoca por veces perda da vogal final do vocábulo anterior cando acaba en -a (di’aqui, 1031.1; verri’aqui, 215.18), mais presenta a forma ‘qui, con elisión da vogal inicial, noutros encontros coas formas verbais (tónicas) á (á ‘qui, 278.1, 1408.1, 1473.12) e mais é (é ‘qui, 658.2, 1382.1). Fóra da produción poética, existe tamén algunha ocorrencia da forma reducida deste adverbio: 

  Eu Sueyro Pérez, notario sobredicto, a fiz escrivir e poño qui meu sigño en testimuyo de verdade (doc. 1278; Fernández de Viana 1994: 37).

  Nótese como entendença ‘entendemento’ é derivado nominal de entender co sufixo -nça, tal como conhocença (véxase v. 15), fronte á posterior consolidación co sufixo -mento.

• 4

  A voz entença ‘pleito, demanda, disputa’ é antónimo de entendença (v. 1). Conforme Corominas, este termo comparte orixe con entençon, procedente do b. lat. intentione, con troca prefixal do lat. contentionem, de onde procede tençon (cfr. Corominas & Pascual 1981-1991, s.v. tender).

• 6

  A formación nominal ben-fazer ‘beneficio, auxilio, favor’, derivada do correspondente sintagma tan frecuente na cantiga de amor, constitúe unha formación nominal (similar a ben-querer), frecuente no corpus das cantigas. De calquera maneira, o mesmo substantivo pode verse, en formulación singular e plural, noutras obras da última Idade Media: 

  Ca o escudeiro que anda con algun senhor e o senhor lhe non dá encarrego de seus feitos, como encomendando-lhe ofiçio ou mandando recadar algũas cousas, sempre seu bemfazer está en ventura (Livro de Monteria; cfr. CGPA, ed. A. de Almeida Calado).

  e as rrendas eram postas em seu poder, afora muitos herdamentos moviis e de rraiz e muito bem-fazer da rrainha sua irmãa (Fernão Lopes, Crónica de D. Fernando; Macchi 2004: 355-356).

  Milhor cousa he padecer por uerdade tormẽto que per louuaminha e per adulaçom gaanharem bemfazer (Orto do Esposo; cfr. CGPA, ed. B. Maler).

  ca veemos que alguũs synaaes dan largamente aos que lhe pormeten en grandes bem fazeres (Livro das Confissões; Martín Pérez 2012-2013: 367).

• 7

  Fronte ao cultismo sapiencia, a voz sabença é formación romance sobre saber + -nça, tal como entendença (v. 1) ou conhocença (v. 15). Na lingua medieval conviven as dúas formas (véxase CGPA, s.v. sabença, sabẽça; sapiencia, sapiençia).

• 10

  A voz vervejar é derivado romance de vervo (< verbum ‘palabra’) + -ejar. Só localizamos outra ocorrencia de vervejar na Demanda do Santo Graal: 

  – Ai, dom cavaleiro! dissi Eliezer, ja per esse vervejar nom escaparedes (cfr. CGPG, ed. I. Freire Nunes).

• 12

  Cousimento ‘discreción, siso’ é voz de orixe provenzal usada con relativa frecuencia, fundamentalmente nas cantigas de amor (36.26, 38.1, 110.4, 116.22, 117.15 e 18, 156.2, 978.2, 1062.11), xunto cos verbos cousir e cousecer (véxase UC/Glosario, s.v.), da mesma familia semántica e de amplo uso no corpus trobadoresco. Véxase García-Sabell Tormo (1991: 103-105).

• 14-15

  Sofrença, rexistro único nas cantigas, e conhocença son formacións nominais sobre sofrer e conhocer, con só tres rexistros o segundo na poesía profana (véxase tamén 36.27 e 1426.5)¹ .

• 18

  Nas cantigas profanas, a voz femença ‘atención, aplicación’, procedente do lat. vehementiam, só se rexistra na frase verbal meter femença, isto é, ‘considerar, prestar atención’ (565.1, 970.2). Cfr. tamén e meted’ y ben femença (CSM 344.9).

• 19

  A forma verbal sal é P3 do presente de indicativo de sair (< salit), con evolución fonética regular (cfr. outras formas verbais como dol, fer, quer etc.; véxase Ferreiro 1999: §180a). Modernamente foi regularizada (sae ~ sai) conforme o paradigma xeral do verbo. Cfr. nota a 104.6, 1540.3.

• 21

  Nótese a grafía latinizante en sciente (a semellanza dalgúns verbos de orixe incoativa coa terminación -scer, véxase nota a 117.19) cando é utilizado como substantivo, co valor de ‘entendemento’ (tamén en 68.11), face a ciente na locución adverbial a ciente (véxase nota a 475.32) e mais na frase formularia (a)quanto é meu ciente (véxase nota a 1328.11).
  Fronte a múltiplas aparicións da voz erudita ciencia no período medieval, só esta forma ciença, de que non achamos máis ocorrencias, mostra un tratamento popularizante, talvez impelido pola rima -ença en que proliferan derivados románicos (entendença, entença, sabença, sofrença, conhocença), con formas verbais (vença, mença) ou de formas derivadas de bases latinas: vehementiam > femença (v. 18); advenientiam > aveença (v. 25). Véxase CGPA, s.v. ciencia, ciençia, sciencia, sciençia...

• 24

  Peitar ‘pagar (un tributo)’ (tamén no v. 25) é verbo derivado de *pactāre, derivado de pactum.

• 25

  Aveença é documentación única no corpus das cantigas profanas. Procede do lat. advenire, a través de *advenientia, cuxo resultado xeral absolutamente maioritario presenta pechazón da vogal tónica por nasal trabante (véxase CGPA, s.v. aveença ~ aueença, aviinça ~ auiinça...).

• 27

  Descomunal, adxectivo derivado por prefixación de comunal (véxase nota a 537.11), é moito máis común na lingua das cantigas do que a súa base léxica (véxase tamén 3.12, 485.7, 495.16, 497.9, 527.14, 592.14, 926.20).