1451 [= RM 118,3]

Martin Vasquez noutro dia

Don Pedro de Portugal

Notas

Rúbrica

• Suso ‘acima’, do lat. sūrsum, do mesmo modo que juso ‘abaixo’, do lat. deorsum, actualmente desaparecidos, son adverbios de lugar frecuentes na lingua medieval (véxase UC/Glosario).
  Estrelosia é unha das diversas variantes que a voz astrologia, como termo erudito, presenta na lingua medieval: astrologia, estrollazia, estrologia... (véxase CGPA, s.vv.).
  Tal como acontece con alão na rúbrica da cantiga anterior (UC 1450), nesta rúbrica volve aparecer o dobrete gráfico <mano> B : <māao>, con indicación de nasalidade con nasal explosiva e duplicación vocálica no hiato -ão.
  Sobre fazer corõa véxase nota ao v. 3.
  O verbo roçar (nótese a grafia <rosou> en BV) significa ‘cortar, rapar’.
  Canto a nen migalha ‘nada de nada’, é fórmula analítica do máis común nemigalha ~ nimigalha, que, de todos os xeitos, aparece esporadicamente ao longo da Idade Media (xunto con nin migalla). Eis unhas mostras (CGPA): 

  Et mando que neuun destes moesteyros de suso ditos non tomen nen migalla desto que lles leixo, a meos de esta manda seer conprida e as deudas pagadas (doc. 1287, ed. Ferro Couselo).

  et prouee-lo comunalmente et leuardes este froyto o celeyro hu nos ouuermus en freygisa de santa Maria de Leyrado, exente figos et prexigos, de que nen migalla non diades (doc. 1292, ed. Lucas Álvarez).

Texto

• *

  A cantiga está incompleta, probabelmente coa ausencia dos catro versos finais da cuarta estrofa (cando menos).

• 1

  Martin Vasquez é un xograr descoñecido, tamén citado por Estevan da Guarda (véxase tamén UC 1340, 1341, 1342). No Projeto Littera (s.v. Martim Vasques) apúntase a un Martim Vaasquez, prior de Tábua, falecido en 1362. Tábua era señorío de Martim Vaasquez de Coinha, filiado nos Livros de Linhagens:

  Este Martim Vaasquez de Coinha foi casado com dona Violante Lopez, filha de Lopo Fernandez Pacheco, senhor de Ferreira e privado d’el rei dom Afonso de Portogal, e de dona Maria Gomez e fez en ela don Vaasco Martiiz (Mattoso 1980: II/1, 378).

  Tal como se recolle en Marcenaro & González (2024: s.v. Martin Vaasquez), “l'omonimia e la probabile relazione tra i due Martin Vasques (da Cunha e il priore) potrebbero così essere state utilizzate per dirigere, all' epoca della guerra civile tra Don Denis e l’infante Afonso (1319-1324), degli scherni indiretti contra un parente prossimo di uno dei più intimi seguaci di Afonso IV”.
  Nótese, por outra banda, como no texto desta cantiga (en face da rúbrica) xa aparece a crase vocálica do antigo hiato -aa- (Vaasquez > Vasquez), que acrecenta máis unha variante neste apelido patronímico (Vaasquiz, Vaasquez, Vasquez). En calquera caso, a crase xa é anunciada relativamente pola medida bisilábica do apelido en 1341.5.

• 2

  A semellanza de <cum> con (véxase nota a 91.1), a grafía <m> de B, que debemos interpretar como <in> (cfr. tamén <in> e <ĩ> en B en 2.18 e 1624.17), para a preposición en pode constituír máis unha mostra de grafía latinizante que de cando en cando se detecta nos manuscritos que transmitiron a poesía trobadoresca profana galego-portuguesa. Véxase nota a 63.2.
  Por outra parte, a grafía <x> en Lixboa semella influxo da frecuente forma gráfica latina Ulixipona (véxase Larson 2019 [2018]: 38, n. 11). En calquera caso, conforme os datos fornecidos polo Corpus Galego-Portugués Antigo, a forma Lisboa ~ Lisbõa só supón o 10% das ocorrencias con relación á maioritaria Lixboa ~ Lixbõa.

• 3

  Lémbrese que, até hai medio século, os clérigos católicos levaban unha coroa permanentemente rapada no coruto da cabeza.

• 4

  A representación gráfica da desinencia da P3 de pretérito indicativo dos verbos da terceira conxugación oscila entre a esmagadoramente maioritaria -iu e a esporádica -io (vio, tamén nos vv. 8 e 15), mostra dunha vacilación inicial que aínda se conserva nalgúns territorios galegos. Cfr. nota a 302.14. De calquera xeito, ambas as representacións implican unha mesma realidade fonolóxica e métrica, como mostran os casos de rimas entre -io e -iu (véxase, por exemplo, 614.1-8), ou aqueloutras situacións en que se produce variación desta desinencia en estruturas paralelísticas (véxase 583.8) ou no refrán (véxanse 592.r1, 1336.r, 1361.r2-r3).

• 6

  A lectura do verso é diferente nas edicións precedentes, por quanto interpretaron que <la> era unha forma pronominal (convertida en a nas edicións de Lapa, Lopes e Littera; Simões mantén la e denomínaa “forma arcaica”); porén, a anomalía dunha variante con l-, que só se rexistra en cantigas de amigo, aconsella a súa lectura como adverbio de lugar. Cfr. nota a 182.10.

• 7

  As igrexas eran valoradas polo seu rendemento económico en libras. Eis unha citación expresiva: 

  E os abbades, priores, rectores, vigairos perpetuus que contra esto fezerem peitem <...> marcos de prata se a eigreja valer cen libras e assi de mais e de menos commo suso hé conteudo (García y García 1982: 49).

• 8

  Aínda que se refire a unha estrela concreta (un cometa), nótese o uso singular de estrela na expresión veer na estrela nas Cantigas de Santa Maria:

  Na estrela vimos que Rey
  mui nobre naçera aqui,
  Sennor dos judeus e da lei (CSM 424.35).

• 11

  O adxectivo mesela significa, en xeral, ‘triste, coitada, desgrazada’ (do dim. mĭsĕllam, de misera) e é utilizado como sinónimo de cativa en frases interrogativo-exclamativas (véxanse tamén 148.11 e 920.7). Porén, neste contexto, equivale a ‘mísera, pobre’, como corresponde ao seu valor en latín.
  Esta voz semella case exclusiva do rexistro poético, pois practicamente só a achamos nas Cantigas de Santa Maria: 

  o que nos fez Paraiso cobrar
  que perdemos per Eva a mesela (CSM 180.39).

                                    ...: “Ai, mesela,
  se perez este minỹo, que é cousa atan bela,
  querria eu mil vegadas ante ca ele morrer” (CSM 345.77). 

  Fóra da poesía, só se atesta nunha ocasión na Crónica Troiana: andauã donas et donzelas, chamándose meselas et desanparadas (Lorenzo 1985: 455).

• 14

  Nótese a conveniencia de introducir o apóstrofo na crase no encontro da preposición de co pronome el pola utilización da preposición para introducir o suxeito (deslocado) de seer; isto é, «el aver a curar dela seria-lhe loucura».

• 15

  A minoritaria forma eno aparece con certa frecuencia no corpus das cantigas, circunstancia que favorece a súa escolla para salvar a hipometría do verso. Ademais, ao longo dos cancioneiros detéctase con frecuencia a presenza de no(s) ~ na(s) en B cando A achega a lección correcta eno(s) ~ ena(s) (véxanse 66.9, 164.r2, 217.11, 227.4, 278.21, 355.8).

• 18

  A lección de BV indica que existía vacilación no antígrafo na copia do inicio deste verso entre as conxunción e / ca. A este respecto, existe alternancia de leccións entre manuscritos: entre A e B, coa presenza de ca ~ que en A fronte á copulativa e en B (en 64.15, 94.22, 137.9, 175.22, 349.9, 974.18); noutras pasaxes, achamos tamén a alternancia contraria, con e en A e ca ~ que en B(V) (véxase nota a 80.14). E nos apógrafos italianos véxase tamén a mesma alternancia suxerida en 526.15, onde, fronte a <Ca> en B se percibe vacilación na copia de V: <(E) Ca>.
  Isto quere dicir, pois, que moi probabelmente foron copiados os dous inicios posíbeis do verso:

  igreja de mui gran renda,     igreja de mui gran renda,
  e non pequena e nũa.         ca non pequena e nũa.

  Finalmente, repárese en nũa (< nudam), con nasalidade inducida pola consoante nasal explosiva (véxase Ferreiro 1999: §79b.3) e condicionada, sen dúbida, pola rima con lũa e ũa (cfr. nũu en 1630.5; véxanse tamén notas a 1518.24 e 1629.13). En calquera caso, nũa presenta duplicación vocálica na copia de BV (cfr <mm̄a> B = nuũa), do mesmo xeito que xa aparece en lũa (<lūna> B, <liū ca> V) e mesmo en estrologia en V (<estrologija>); estas duplicacións gráficas remiten, en última instancia, á frecuente aparición de hiatos antietimolóxicos na terminación -ao e -ão (véxanse notas a 1485.20 e 115.30).

• 21

  A pesar do frecuente uso de per, é rara a súa combinación con que na conxunción perque, fronte ao xeral porque (tamén presente neste caso na lección de V, acollida nas leccións precedentes), xa que só se rexistra, para alén desta cantiga, en 39.7, 74.11, 84.4, 150.15, 263.23, 376.6, 976.18 e 1440.44¹ .

• 22

  Téñase en conta que espera é esfera, un helenismo que presenta o resultado /p/ para /φ/ grego, latinizado como <ph> (=/f/) ou como /p/, ás veces con duplos resultados /f/ e/ou /p/ (cfr., por exemplo, fantasma ~ pantasma). Só achamos espera na Geral Estoria (cfr. CGPA, ed. Martínez López): 

  Da rrazõ da outaua espera et das planetas, segũdo diso Acoreo porlo Njlo (...) A oytaua espera quee o çeo en que andam as estrellas que som firmes sempre, vay en derredor de oriente sobrela terra ata ouçidente (...) Et estas sete estrellas am seu cosso contra oal daquela oytaua espera, et começã em ouriente et veẽ [per] su terra aouçidente, et de ouçidente, por sobre terra, [a ouriẽt]; mays he tam grande aforça do firmamẽto daquela espera outaua que vay contra aquelas, queas leua de ouriente sobrela terra aouçidente, et de ouçidente por su aterra aouriente.

  Aínda continuaba en uso no Cancioneiro Geral de Garcia de Resende: 

  o gram Zodiaco vendo
  per doze sinos redondos
  da espera (Dias 1990: I, 319).

• 23

  A voz planeta é unha forma erudita, incorporada tardiamente á lingua, co grupo inicial pl- e, moi raramente, con pr- (véxase nota a 7.44), que só se atesta a partir do século XIV. En xeral, é unha forma feminina (1340.12 e 47; 1342.2 e 8 vs. 1340.3).

• 24

  Referta ‘contenda, liorta’ e refertar (do verbo latino referre ‘replicar, rexeitar’) eran voces comúns na Idade Media (véxase CGPA, s.v.).