1476 [= RM 64,24]

Pero d’Ambroa, sodes maiordomo

Joan Baveca

Notas

Texto

• 1

  Para alén do pequeno ciclo dedicado a escarnecer Pero d’Ambroa pola súa inexistente peregrinación á Terra Santa (véxase nota a UC 1414) e mais da súa participación en debates poéticos, a figura deste trobador é aludida e satirizada noutras composicións: UC 468 (Afonso X), 1475 (Joan Baveca), 1533 (Pero Mafaldo), 1674 (Pedr’Amigo de Sevilha). Sobre Pero d'Ambroa, véxase tamén Marcenaro & González (2024: s.v. Pero d'Ambroa).

• 2

  Os enganos dos albergueiros debían ser moi frecuentes, pois o Foro Real lexisla sobre eles: 

  E os albergueyros taes medidas tenhan como teem os out(ro)s e uendã p(er) ellas e nõ as mudẽ aos ospedes. E as iustiças do concello seyã teudas de ueer os pesos e as medidas tan ben enas casas dos albergeyros coma enas outras, e as que acharẽ falsas que as q(ue)b(ra)nten e os que as teuerẽ peytẽ por cada hũa dellas V s(oldos) [e] se for medida d(e) pan ou d(e) uinho ou dout(ra)s cousas quaes quer, foras se for peso do cambyador ou d(e) ouriuiz q(ue) peyte por cada huu nembro que teu(er) falso X s(oldos). (...) Se os alcaydes dos logares nõ fezerẽ enmendar aos romeus os tortos q(ue) receberẽ, tan bẽ dos albergeyros come dos outros, mandamos q(ue) logo q(ue) os romeus mostraren sa q(ue)relha, se nõ lhys fezeren (con)primento de dereyto sen nenhuu enbargamento, peytẽ [o] drubrado o dano aos romeos e as custas q(ue) sob(re) aq(ue)llo todo[s] a elhes fezerẽ (cfr. CGPA, ed. J. de Azevedo Ferreira).

• 3-4

  Nótese a tmese métrica de tipo simple, en que o verso segmenta a base verbal e o clítico, que pasa para o verso seguinte (escarmentar-/-lo). Tal segmentación versal volve aparecer en 142.30-31, 430.10-11, 476.10-11, 1229.1-2, 1263.10-11, 1445.20-21, 1476.3-4, 1538.15 e 1543.14-15. Véxase nota a 14.25-26, 37.18-19, 482.1-2, 1542.3-4.
  Nótese, ademais, que escarmentar-lo presenta un formato arcaizante por canto a necesidade da rima -ar esixe a manutención da consoante final, sen asimilación co pronome, o mesmo que acontece noutra pasaxe do corpus: e defender- / -lo-iades por meu amor (1538.15-16). Sobre a utilización da forma arcaica lo(s) ~ la(s) do pronome identificador (artigo ou pronome) no encontro con infinitivos véxase nota a 139.2.

• 7

  O verso na lección de BV é hipométrico, e así fica na edición de Lapa, seguida por Lopes e Littera. A opción reconstrutiva de Zilli ([id]e brita[r]) tamén regulariza o verso, embora sexa máis interventiva.
  A voz momo ten o valor figurado de ‘traseiro, cu’, a partir do inicial significado de ‘carantoña con meixelas avultadas, máscara’ e, por extensión, celebracións e/ou festas (véxase Morán Cabanas 2021). Aparece nas admonicións dos sínodos: 

  Porém mandamos e estreitamente defendemos, sub penna descuminhom assy homens como molheres, eclesiasticos e seculares que por conprir sua devaçom quiserem teer vigilia em algũua egreja ou moestreiro, capela ou irmida, nom seja ousado fazer nem conssentir, nem dar lugar que se hy façam jogos, momos, cantigas nem bailhos nem se vistam os homens em vistiduras de molheres nem molheres em vestiduras de homens, nem tangan sinos nem canpãas nem orgoons nem alaudes, guitarras, viollas, pandeiros nem outro nem huum estormento nem façam outras desonestidades pellas quaaes muitas vezes provocam e fazem vĩir a ira de Deus sobre sy e sobre a terra (sínodo de 1477; García y García 1982: 99). 

  Portanto mandamos sob pena descumunham a todollos fiees christãaos assi homẽs como molheres, eclesiasticos e secullares, e a cada hũu delles que por comprirem sua devaçam quiserem teer vigillia em algũa igreja, mosteiro ou hirmida do nosso bispado que nom sejam ousados de fazerem nem consentirem dar nem dem logar que se façam em a dita igreja, mosteiro ou hirmida baillos, danças, joguos, momos, nem cantigas, nem se vistam homẽs em vistiduras de molheres, nem molheres em vistiduras de homẽs, nem tanguam sinos, nem campãas, allaudes, guitarras, pandeiros, órgãos, nem outro algũu instrumento (sínodo de 1496; García y García 1982: 398). 

  Tamén na Tomada de Ceuta: 

  E para isto mandou o Infante a Lisboa e ao Porto por panos de sirgo e de lã e broladores e alfaiates para fazerem suas librés e momos segundo para sua festa realmente pertencia (Zurara 1992: 100). 

  Ou nas Constituições de D. Diogo de Sousa (1497): 

  que nõ sejã ousados de fazerẽ nẽ cõsentirẽ dar nẽ dem logar que se façam em a dita ygreja, mosteiro ou hirmida, baillos, danças, joguos, momos nẽ cãtigas (Machado 2006-2013: 42).

• 23

  Aparentemente, no corpus trobadoresco profano convive a forma xeral (a)mostrar coa variante (a)monstrar, con grupo culto latinizante (véxase nota a 63.2), o cal resulta inusual na altura cronolóxica do trobadorismo. Mais a análise das leccións manuscritas evidencia que a aparición da consoante nasal é produto exclusivo da intervención dalgúns copistas de B, pois, cando o verbo conta con dous testemuños, nun deles sempre se rexistra a correcta forma (a)mostrar –na única documentación de demostrar, B presenta tamén a aparente grafía latinizante (1674.15)–. Véxanse, así, B vs. A (188.12, 309.15) e B vs. V (576.7, 624.2, 659.16, 1072.4, 1096.26, 1160.26, 1463.18, 1488.3, 1643.13 e 1663.6). A teor destes datos, emendamos a lección de B neste verso e mais en 291.11 e 1557.16. Cfr. nota a 110.5.

• 25

  De novo (véxase vv. 3-4) aparece unha grafía arcaizante para o encontro do artigo coa forma verbal acabada en -r. Estas secuencias <r-l> (e <s-l>) en que está implicada a forma arcaica lo(s) ~ la(s) do pronome identificador (artigo ou pronome) no encontro con infinitivos debe ser lida como [l], independentemente de que a grafía presente a forma máis antiga.
  O verbo sarrar é forma concorrente con serrar (493.23, 1478.18) e cerrar (46.25, 383.20, 1540.15), para alén do participio çarrada (493.21).
  Por medio dunha segmentación da preposición a, os manuscritos proporcionan a lección a vosso quedo, que ten o formato dunha probábel locución adverbial, que no contexto solicita o sentido de ‘devagar’ ou ‘silenciosamente’ (cfr. vosso passo calado en 1502.12).

• 26

  Narizes, en plural, era máis utilizado do que a forma singular, e así o demostra o seu uso sistemático no corpus nas cantigas, e maioritario na produción medieval. Véxase CGPA, s.v. nariz(es).