I. Rodríguez (1980: 130-131 [= LPGP 378-379]); Lopes (2002: 195); Arias Freixedo (2017: 197); Littera (2016: I, 435-436).
II. Outras edicións: Monaci (1875: 196); Braga (1878: 104); Gassner (1933: 413); Machado & Machado (1953: IV, 331-332); Fernández Pousa (1959: 100); Vieira & Morán Cabanas & Souto Cabo (2011: 36; 2015: 62-63; 2025: 69-70).
III. Antoloxías: De la Iglesia (1886: II, 155-156); Martín Gaite & Ruíz Tarazona (1972: 55-57); Álvarez Blázquez (1975: 30-31); Pena (1990: 26-27); Pena (1993: 108-109); Ferreiro & Martínez Pereiro (1996b: 87-88); Morán (1999: 39-40); [Morán] (2001: 40-41); Arias Freixedo (2003: 434-435); Souto Cabo (2017: 115); Corral Díaz & Vieira (2023: 154-155).
1 perço] perco B : perzo V 2 ando] audo B : q̅do V 3 d’aqui] da qni V 6 a Crexent’en] A quexenten B : aquexenten V 9 morrer] moirer B 13 sueiras] sueytas B; son d’ensai] son deu ssay B : sou deu ssay V 14 arções] arcōes B 15 pres] prez B 18 terria-m’én] temamēde B : temaraēde V; ben-andante] beu andāte B 19 nos braços] uꝯ bracos B 20 rocin] racin B 23 Cambrai] tābray V 26 legoas] legdas B 27 nos] uꝯ V 29 valria] ualiria B
1 perço] perco Lopes 6 a Crexent’en] a que x’én ten Rodríguez : a Quexent’, em Lopes, Littera 9 ouvi] houv’i Littera 14 de faia] [son] de faia Rodríguez, Lopes, Arias Freixedo : [som] de faia Littera 17 podess’eu] pudess’eu Lopes, Arias Freixedo, Littera 20 deant’, e] deante Rodríguez, Lopes, Littera 22 Minh’] Minh[o] Rodríguez 25 podess’eu] pudess’eu Lopes, Arias Freixedo, Littera 30 Santa Ovaia] Sant’Ovaia Lopes, Arias Freixedo, Littera
(I) Aquela, por quen perdo o sono e de quen ando moi namorado, véxoa irse de aquí e eu fico desamparado; moi contenta se vai para Crecente, na súa múa baia: vestida dun pano fino de Cambrai, Deus!, que ben lle sentan o manto e a saia!
(II) Houben de morrer por iso, de tan ben feita que a vin, pois estaba moi fermosa na súa sela dourada; as galdrapas son de lá escura e os arzóns (son) de faia: vestida dun pano fino de Cambrai, Deus!, que ben lle sentan o manto e a saia!
(III) Se a puidese coller teríame por afortunado, e levala abrazada diante na coma do cabalo, e polo camiño de Lampai pasar o Miño e o Douro e Gaia: vestida dun pano fino de Cambrai, Deus!, que ben lle sentan o manto e a saia!
(IV) Se puidese afastala catro leguas de Crecente e collela nos brazos, apertala fortemente, de nada lle valería gritar “ai” nin chamar por Deus nin por Santa Vaia: vestida dun pano fino de Cambrai, Deus!, que ben lle sentan o manto e a saia!
Esquema métrico: 7a 7’b 7a 7’b 7c 9’d 8C 8’D (I, IV) + 7a 7’b 7a 7’b 7c 7’d 8C 8’D (II-III) (cfr. RM 112:2)
Encontros vocálicos: 1 perço‿o; 8 manto‿e; 16 manto‿e; 18 te·rri͜a; 20 de͜an·t’, e; 24 manto‿e; 26 le·go͜as; 29 val·ri͜a; 30 manto‿e
Esta composición de Joan Airas presenta, tal e como foi transmitida polos apógrafos italianos, unha aparente división métrica entre as estrofas I e IV, por unha banda, e as estrofas II e III, por outra. En calquera caso, e aínda así, son necesarias diversas crases para encaixar algúns versos no esquema da cantiga.
Por outra parte, no corpus trobadoresco, esta cantiga de Joan Airas de Santiago presenta obvias intertextualidades con outras composicións, nomeadamente con UC 1574, un escarnio de Fernan Soarez de Quinhones. As relacións entre as dúas cantigas, e a súa conexión con CSM 279, foron estudadas por João Dionísio (1992: 63-64) e Arias Freixedo (2026: 83-89).
A lectura Crexente (cfr. a complicada interpretación de Rodríguez, tentando ser fiel aos códices) foi estabelecida por Arias Freixedo (2012a) 1a partir de dous factos: a) a frecuente confusión <q>/<cr> nos apógrafos italianos: mizcrado <mi[*]crado> B (148.24), creer <qeer> V (349.10), creo <qeo> V (371.6, 1448.15), creede <qee/de> V (476.16), creede <creede> B, <qede> V (628.22), crua <qua> BV (876.4), creede <qeede> BV (1237.44), cras <qas> B (1588.16). Do mesmo xeito, a confusión <q>/<cr>/<tr>, polo frecuente troco gráfico <c>/<t>: trobei <trobey> B, <qoley> V (384.10), trobar <trobar> B, <qobar> V (384.21), trobo <troto> B, <qoto> V (384.26), trobastes <trotastes> B, <qotastes> V (384.30), trob’e <trobe> B, <qobe> V (384.34), outro <outro> B, <ouqo> V (477.8), outra <outra> V, <ouq(u)a> V (478.26), retraudo <reqau’do> B, <reqaudo> V (494.43), falcatrua <falcacrua> B, <falçaqua> V (876.10), mentre <mētre> B, <mēqe> V (880.23), escontra <E scõqa> B, <escõ (q)cra> V (938.15); b) unha explicación coherente desde a base latina do topónimo Crescentem para xustificar a evolución a Crexente (cfr. a mesma forma en 969.1, tamén de Joan Airas de Santiago), que alterna con Crecente (véxase v. 26): sen dúbida, o grupo consonántico -sc- pode desembocar na solución fonética /ʃ/ con absorción do iode (cfr. mĭscere > mexer) (véxase Ferreiro 1999 [1995]: §25d.2, 27b).
Crecente alude á aldea dese nome, moi cerca do río Sar, actualmente xa integrada no barrio de Conxo, en Santiago de Compostela.
O pres refírese a un tecido fino de Flandres, tamén citado, coa mesma orixe en Cambrai, nunha cantiga de Fernan Soarez de Quinhones:
e, se queren dizer «ai!»,
atá lhis faz as olheiras
ben come pres de Cambrai (1574.20).
Véxase tamén o pres presente nun documento en latín (tardío) de 1245:
Martino alfonisi clerico fratris mei Magistri Petri pallium meum et garnacham de pres (cfr. CGPA, ed. López Ferreiro).
Cambrai é unha cidade francesa (Cambray) famosa polos seus tecidos1 .
As sueiras (‘galdrapas, tecidos que se colocan nas ancas das cabalarías’) son de ensai, un tecido de lá, negro ou escuro, de baixa calidade, fabricado en Bruxes, Iprés, Gante e Tournay (véxase Martínez Meléndez 1989: 73-75).
A medida heptasilábica do verso escusa a reintegración son que os anteriores editores introduciron desnecesariamente no verso, pois o verbo ben pode ser considerado elíptico.
A coma indica as crinas da cabalgadura. É voz que aparece fundamentalmente en obras relacionadas coa montaría ou coa arte de cabalgar. Así, a modo de exemplo, véxanse algunhas atestacións no Livro da Montaria (entre os séculos XIV e XV) no Corpus Galego-Portugués Antigo (ed. A. de Almeida Calado):
Dito como se o porco á-de matar sen alaão, diremos como de justa e en que lugar, ca os porcos se matam de muytos modos, segundo as entençoões dos monteyros que con elles justam, ca alguns sempre os leixam à maão esquerda e per cima das comas do cavalo justam con elles, outros metem a azcuma igualmente ao rostro do seu cavalo e vam ao porco dereitos [...] A primeira he quando o monteyro corre empos o porco e o porco fica à maão ezquerda en o remesando a través da coma do cavalo, e este he boo matar sen perigo de si e do cavalo.
Finalmente, repárese en que a segmentación da copulativa en deante (que ningún editor propuxo) permite ligar as cláusulas e evitar unha xustaposición que confire un ritmo sincopado á pasaxe.
Lampai é unha parroquia do concello de Teo, moi preto de Santiago de Compostela.
Gaia refírese a Vila Nova de Gaia, en Portugal, na marxe esquerda do río Douro, fronte ao Porto. Estes topónimos aparecen asociados no refrán doutra cantiga (anónima, e tamén atribuída a Roi Gomez de Briteiros e a Martin Soarez), talvez relacionada con esta (149.r2):
morarei cabo da Maia,
en Doir’, entr’o Port’e Gaia.
Para alén da xeral asimilación do substantivo Deus co pronome identificador (véxase nota a 25.16), poden atestarse outras asimilacións esporádicas con algúns substantivos, como moscas (490.16) e tamén con donas (721.5), braços (962.27) e vezes (1487.4), ás veces coa grafía arcaica <s-l>. Véxase nota a 5.10.
Santa Ovaia é evolución do lat. Sancta Eulalia, que deixou múltiplos resultados no territorio galego-portugués: Santalla, Santaballa (port. Santa Valha), Santoalla...
O cambrai das Cantigas de Santa Maria significa ‘tecido fino ou transparente, de algodón ou de liño’: Que me faz a mort' ond' ei gran pavor, / e o mal que me ten tod' enredor, / que me fez mais verde mia coor / que dun canbrai (CSM 279.22); na mesma composición rexístrase tamén a voz enssay (CSM 279.17), aínda que neste contexto teña unha significación diferente. Véxase tamén Rodríguez Parada (2019: 191-193) e Morán Cabanas (2001: 104).
Anterior
