1435 [= RM 79,35]

Martin Alvelo

Joan Soarez Coelho

Note

Testo

• *

  Esta cantiga presenta claras afinidades formais con Quen oj’ouvese, de Lopo Lias (UC 1373) e Per quant’eu vejo, de Martin Moxa (UC 888), ambas as dúas ligadas ao descordo occitánico Ses alegratge, de Augier de Saint Donat en Vianes (véxase Correia 2010b: 563), con que presentan unha identidade métrica remarcábel. Alén disto, tamén se detectan relacións lexicais significativas da cantiga de Soarez Coelho coa de Martin Moxa a través de entejo (v. 17) ou antejo (888.5), e tamén coa singular gesta de mal dizer de Afonso Lopez de Baian: capelo (v. 4) e transmoleiras (v. 15) / capelo e moleira (1489.46-47).
  Por outra parte, Martin Alvelo é personaxe que comparece noutras dúas cantigas: Oi d’Alvelo que era casado, de Afonso Lopez de Baian (UC 1488), e Joan Soares, pero vós teedes, de Airas Perez Vuitoron (UC 1501), de modo que, pola ligazón temática, estas composicións de Baian e de Coelho forman un pequeno ciclo no conxunto satírico galego-portugués.

• 1

  A identificación de Martin Alvelo non é segura, pois nos Livros de Linhagens hai referencias a dúas figuras con ese nome. Por unha banda, “Martim Martĩiiz, Alvelo por sobrenome”, que pertenceu á familia da Maia e foi “mui boo cavaleiro e mui saboroso”; o trobador Joan de Gaia foi descendente dun tío deste Martin Martins Alvelo. Por outra banda, o Martin Alvelo, fillo de Pedro Eanes Alvelo e relacionado familiarmente con Joan Soarez Coelho, que tamén é citado nos Livros de Linhagens é considerado por Correia a figura satirizada na presente composición (2010b: 566-569). Véxase tamén Marcenaro & González (2024: s.v. Martin Alvelo).

• 5

  Esta ocorrencia do pronome persoal elo, descendente do neutro latino ĭllud, é a única presente no corpus das cantigas profanas, embora se ateste con frecuencia ao longo da Idade Media até o seu esmorecemento na lingua moderna.

• 6

  Nesta cantiga transparece a utilización de che como CI (tamén nos vv. 18, 31), fronte ao CD te, procedente da palatalización por fonética sintáctica do lat. te (véxase Ferreiro 1999: §§104b, 155.2), ao longo do corpus trobadoresco achamos casos diversos (Ferreiro 2012c), o mesmo que na prosa, con perto de 150 ocorrencias da forma palatalizada en textos galegos no banco de datos do TMILG, s.v. che, chi, cho(s), cha; en textos escritos en Portugal só se pode localizar na contracción cho/-a nuns poucos contextos, que se concentran na Demanda do Santo Graal (véxase CGPA, s.v.).

• 7

  O topete (tamén en 494.20 e 1342.16) é ‘o cabelo da parte superior da cabeza’, que nun Sínodo de 1403 se mandaba cortar aos clérigos: 

  e mandamos que todollos clerigos doordẽes sacras ou beneficiados de quinze em quinze dias façam talhar os cabellos em maneira de cercilho e topete e rapar as coroas e as barvas em gissa que sejam conhecidos por clerigos (García y García 1982: 322).

• 11

  Non existe xustificación de ningún tipo (nin paleográfica, nin lingüística, nin de sentido) para a emenda de <que> para che que todos os editores, desde Lapa, realizaron nese verso.

• 13

  A diferenza do verbo entejar, que conta con diversas documentacións medievais, en especial no Leal Conselheiro e no Orto do Esposo (véxase CGPA, s.v. entejar ~ ẽtejar, enteyar ~ ẽteyar), só achamos a (discutida) variante antejo en Martin Moxa (888.5), sempre co sentido de ‘tedio, aborrecemento’, como corresponde á base latina in taedium.
  Porén, pode acharse nalgunhas obras posmedievais (véxase CdP, s.v.), como o Cancioneiro Geral de Garcia de Resende (1516), nas Trovas que fez Anrique de Saa a ũa senhora, que topou em ũa rua e lhe pareceo bem, enderençadas a Fernão Brandão:

  Porqu’esta senhora por quem m’assi vejo,
  ũ pouco vos toca em progenitura,
  tem tal gentileza e tal fremosura
  que faz cem mil homens morrer de desejo.
  A mim faz da vida, senhor, ter entejo,
  por sua vertude negar esperança
  e pois outro bem daqui nom s’alcança
  pera lhas lerdes, senhor, vos enlejo (Dias 1990: II, 355).

  Tamén no Auto pastoril português de Gil Vicente:

  Renego ora d’enha mãe 
  porque as lágrimas me saem 
  o dia que te nam vejo 
  e tu tens-me tal entejo
  que os espritos se me caem.

  Aínda se rexistra na produción prosística, como nas Décadas da Ásia, de João de Barros (na Década terceira, 1563):

  Chegado lá, ou porque ele seria limpo desta culpa, ou (segundo se mais afirma) os fronteiros de Azamor, polo não avexar, o não acusaram, ele se tornou a este reino com a sentença de seu livramento; peró sempre lhe el-Rei teve um entejo.

  Ou na Carta de Guia de Casados, de Manuel de Melo (1650): 

  Huma convidava a seu marido que se sentasse junto della, e elle dizia: “Deixai-me, que de uma doença me ficou grande entejo aos doces da botica”.

• 13-14

  A coidada medida da cantiga indica que neste versos é necesaria unha episinalefa entejo/‿en para a medida pentasilábica do v. 14.

• 15

  As trincheiras son as tempas ou vidallas. Para alén de 1489.46 (o anasal na trincheira), fóra das cantigas só achamos esta voz no Tratado de Alveitaria, con cinco ocorrencias (véxase Pérez Barcala 2013: 160, 167, 175).

• 16

  Transmoleiras (ou trasmoleiras?) é a denominación da parte posterior da cabeza (a nuca). Conforme os datos de que dispomos, este termo constitúe un hápax na lingua, formado a partir de trans-+moleira (derivado de mol).

• 18

  Na pasaxe, veiras é substantivación do adxectivo veiro (do lat. uarium), significando, por tanto, o cabelo encanecido ou de cor branca.

• 19

  A edición deste verso está condicionada pola interpretación de <as>, artigo ou forma verbal de aver. Achamos que a lectura acaída é a de Correia, de modo que carreiras non son as ‘riscas do cabelo’ (así é definido por Lapa no Glossário), mais un uso metafórico do nome, que o aproxima ao valor semántico de ‘modo, maneira’. Eis algúns exemplos, entre outros posíbeis, tirados das Cantigas de Santa Maria con este uso:

  E porend’un miragre vos quero dizer ora
  que fez Santa Maria, a que nunca demora
  a buscar-nos carreiras que non fiquemos fora
  do reyno do seu Fillo, mais per que y entremos (CSM 71.5)

  Pois est’ouve dit’, o demo ss’assannou
  e o pintor ferament’amẽaçou
  de o matar, e carreira lle buscou
  per que o fezesse mui çedo morrer (CSM 74.22).

  Amostrar-nos deves carreira
  por gãar en toda maneira
  a sen par luz e verdadeira
  que tu dar-nos podes senlleira (CSM 100.15).

  Mais o dem’ a que pesou
  daquesto que poseran,
  muitas carreiras buscou
  pera o que fezeran
  desfazer, ... (CSM 115.55).

• 21-23

  Repárese na aparición de <uelhiçe> e <sandiçe> en V como palabras rimantes con crece (v. 22), que evidencia o erro de copia no Cancioneiro da Vaticana, sen dúbida polo feito de que nos apógrafos italianos a voz sandice e o suf. -ice é xeral, fronte a -ece, máis común no Cancioneiro da Ajuda. Véxase o mesmo erro en 1135.1 (BV) e 1535.17 (B).

• 27

  Enfinta ‘finximento, engano, presunción’ (tamén no refrán e mais no v. 8) é voz case exclusiva da lírica profana (véxase CGPA, s.v. enfinta, emfimta).

• 28

  O verbo foder (do lat. futuere), voz escatolóxica, tal como outros termos pertencentes ao ámbito sexual (caralho, cono, peer etc.) non parece ter abandonado o ámbito da oralidade para o texto escrito, agás nas cantigas satíricas, única produción en que o achamos. Non obstante, o verbo foder é a voz deste ámbito máis representada nos escarnios, con máis de 100 rexistros (incluídos os participios e formas substantivadas e excluíndo outras formas derivadas) pertencentes a 17 autores, en 31 cantigas: Afons’Eanes do Coton (UC 1589, 1591, 1598), Afonso X (UC 491), Airas Perez Vuitoron (UC 1495), A. Gomez (UC 877), Estevan da Guarda (UC 1334, 1335), Fernand’Esquio (UC 1614), Joan Garcia de Guilhade (UC 1508, 1509, 1510, 1511), Joan Servando (UC 1440), Joan Soarez Coelho (UC 1419, 1422, 1426, 1427, 1435), Joan Vaasquiz de Talaveira (UC 1567), Martin Moxa (UC 919), Martin Soarez (UC 1376, 1386), Meen Rodriguez de Briteiros (UC 1347), Pero da Ponte (UC 1638, 1651, 1659), Pero Garcia Burgales (UC 1394, 1395), Pero Martiiz (UC 1430), Vaasco Perez Pardal (UC 1525).
  Alén da lírica profana é certamente extraordinaria a aparición do verbo noutro tipo de textos. É significativo que tamén se rexistre nunha composición escarniña do Cancioneiro Geral de Garcia de Resende (Dias 2003: VI, s.v. foder):

  diz que tu,
  quando naceo Barzabu,
  eras ja diabo feito.
  E que jaa entam fodias
  e ias contr’òs inimigos.

  En textos alleos á poesía, só atestamos o verbo nunha pasaxe de Fernão Lopes na Crónica de D. Fernando que debe recoller un proverbio: e dizam-lhe alguus que juras de foder nom eram pera creer (cfr. CdP, s.v.).

• 30

  É este un dos loci critici desta composición, cunha transmisión neste verso que acumula erros, de modo que as lecturas (e emendas) propostas son moi diversas. En primeiro lugar, a lectura conxectural de Lapa, fiquen os sãos, que tenta resolver cunha innovación que encaixe na liña discursiva da composición. 
  A lectura de Lopes, filh’os soumãos, indica que soumãos son “os restantes”, e é explicada do seguinte modo: «A minha lição parte de “suma” (resumo). Mas talvez se pudesse entender, igualmente a partir de soma, “os que estão em cima”, na “soma”, no alto da cabeça» (p. 572).
  Elsa Gonçalves (2016 [2006]: 591-592) tamén reflexionou sobre este locus criticus, e fai unha proposta que tenta combinar interpretación semántica, probabilidade paleográfica e corrección lingüística: e enfinto son vãos: «É, exactamente, o lexema enfinta [do v. 27] a justificar a minha leitura conjectural do v. 30: “enfintos son vãos”. Ligando o substantivo enfinta ‘disfarce’ [dos cabelos brancos, por meio da tinta] a *enfintos [cabelos brancos] ‘fingidos, isto é pintados’ e a forma verbal val ao adjectivo *vãos, a congruência semântica entre o fim da segunda estrofe e o início da terceira torna-se, para mim, evidente».
  Tamén incide nesta composición Ângela Correia, que mellora a edición lapiana, e particularmente neste verso, embora a súa proposta (filhos son irmãos co sentido de ‘os fillos pasan a ser irmáns’) continúe a ser insatisfactoria a pesar de estar xustificada paleograficamente: «A explicação do erro não é difícil se imaginarmos que, no antecedente, estaria “filh9 sõir mãos”. As hastes do “l” e do “h”, eventualmente algo apagadas, poderiam ter sido confundidas con dois “s”, que teriam depois sido simplificados num só. O sinal de abreviatura sobre o “o” teria sido lido como uma duplicação do conxunto “ir”, escritos de forma a confundir-se com um “n”. A copulativa inicial que torna o verso hipermétrico, e não é necessária, poderá ter decorrido de uma duplicação favorecida pelo início do verso seguinte».
  Pola nosa parte, propomos unha lectura cinxida á letra do manuscrito (<e fisus son mā9>), tentando achar un sentido condicente co contexto: e fis us’as mãos. Nesta proposta soamente segmentamos o provenzalismo fis, con valor adverbial na pasaxe (véxase UC/Glosario, s.v. fis), ao tempo que partimos dunha deficiente deglutinación no proceso de copia, que nos permite ler –literalmente– <usson>, coa emenda <on>/<as>, a partir de usar con <-ss-> que é relativamente frecuente na produción medieval. Deste xeito, Martin Alvelo, no proceso de compoñer o cabelo para disimular a idade, arrinca os cabelos brancos (messa os cãos) e certamente (fis) usa as mans para iso.

• 35

  De novo unha desnecesaria innovación lapiana, coa emenda (ou lapso) que transformou o orixinal artigo o de tempo nunha preposición a foi adoptada polas posteriores edicións (a tempo cata).

• 35-37

  Nesta pasaxe a lectura de Correia é posíbel do punto de vista paleográfico, mais ten o inconveniente de o v. 37 ser hipométrico:

  o tempo cat’a
  quen saca
  desta barata.

• 42

  É relativamente frecuente no Cancioneiro da Vaticana a presenza da terminación -us en voces en que é xeral a terminación -os (<us>); na realidade, esta grafía aparece case exclusivamente en formas verbais de P4 e nomes masculinos plurais. A súa esporádica presenza, limitada aos apógrafos italianos, mostra que é produto do desenvolvemento da abreviatura <9> en posición final, abreviatura herdada do latín, onde funcionaba como desinencia de nominativo nos nomes da segunda declinación, rematados en -us.