330 [= RM 140,4]

Preguntei ũa don[a] en como vos direi

Rodrig'Eanes de Vasconcelos

Notes

Text

• *

  Esta cantiga é a única no corpus das cantigas profanas que explicitamente fai referencia ao enclaustramento forzado, aínda que na cantiga 292 tamén se percibe o mesmo problema como pano de fondo da composición (cfr. e catava-m’el os panos, que eu tragia con doo, v. 15), igual que na cantiga 1547, un escarnio de amor con alusións ao mesmo tema.

• 1

  Non ten xustificación a emenda michaëliana do elemento en da locución conxuntiva en como (véxase nota a 240.2-3), rectificada posteriormente no Glossário do Cancioneiro da Ajuda (s.v. en como).

• 2

  Nesta cantiga aparece a única ocorrencia de filhar orden ‘tomar os hábitos relixiosos, ingresar nun convento’ (tamén nos vv. 4, 5, 8 e 14), sinónima de prender ordin (392.4), presente, porén, nas Cantigas de Santa Maria (véxase 42.50, 241.89). Cfr. omen d’orden ‘freire’ en 878.10.
  Por outra parte, todas as edicións inclúen a segunda parte do verso (E ja por én chorei) dentro da interpelación que fai o trobador: na realidade, esa frase ten de ser interpretada como unha aclaración após a interrogación, mostrando como o trobador ja chora antecipando a resposta da senhor.

• 4

  A lección <filhs> constitúe un obvio erro por filhe, que, por súa vez, deberá ser filhei, forma de pretérito esixida polo contexto e polo repetido erro <s>/<e> en B: <sem> e en (725.15), <lhs> lh’é (913.3), <fals> fale (932.4), <cres desto> creed’esto (1057.16), <ois> oje (1345.8).

• 6

  A emenda de Michaëlis (e tamén a de Littera) introduce un desnecesario futuro na resposta da senhor, que simplemente utiliza o infinitivo trager como réplica á pregunta que farei? E, por outra banda, en <lhy> convén a segmentación do adverbio i, de valor esencialmente temporal neste contexto, para evitar a xeral sinalefa lhi‿eu (véxase lhi‿eu en 43.20, 601.4, 724.13, 1173.8), para alén de manter o acento fixo na 6ª sílaba ao longo de toda a cantiga.
  Por outra parte, semella ter máis sentido a reintegración de no no segundo hemistiquio, pois, perante a pregunta mais o que lhe farei?, a dona afirma que levará os hábitos da orde (ou na orde) exteriormente (trager-lh’i eu panos), mais non no seu sentimento interior (no coraçon).

• 8

  A pesar da presenza de guardada nos vv. 10 e 15, a forma gardar é perfectamente lexítima, aínda que foi modificada nunha dirección lusitanizante por Michaëlis (seguida en diversas edicións). Véxase nota a 28.16.

• 12

  Para alén da desnecesaria emenda do inicio na procura da repetición do v. 6, a reconstrución michaëliana da lacuna textual, sen dúbida porque o copista interpretou que se trataba dun refrán a teor do similar inicio do verso, é altamente verosímil por manter unha perfecta correspondencia paralelística co v. 6, ao tempo que ser acaída semántica e metricamente. Similar fórmula expresiva pode verse na diversas pasaxes da Crónica de 1344:

  E el rey, como quer que el esto dissesse, al tiinha no coraçõ ... Mas o treedor al tiinha no coraçon (Cintra 1952-1990: III, 67, 385).

• 15

  Na secuencia manuscrita <diffeinda> ou <diffemda>, co banal erro <ff>/<ſſ>, lemos diss’einda, coa aparición da variante minoritaria de ainda, habitualmente oculta nas edicións por un proceso de nivelación lingüística a prol das formas maioritarias. A variante einda (con evolución [aí] > [eí], cfr. reinha, seir etc.) foi sistematicamente anulada pola acción dos editores. En 70.9 Michaëlis recorreu á forma ainda de B, mentres que en 74.12 einda tamén foi interpretada como e inda e en 1342.11 a forma foi corrixida polos diversos editores¹ .

• 18

  É este o verso máis problemático desta singular cantiga, o nó semántico e textual do poema, orientado para un final epifonemático, vista a progresiva modulación do último verso de cada estrofa.
  Perante o problema levantado pola lección manuscrita de B, con evidentes erros de copia (<Ca derrey o ꝯ̃ysꝯ ena coraçon meu>), Michaëlis propón ca guerr’ei contra Jésus eno coraçon meu, interpretación que mantén as esixencias rítmicas do verso mais con certo afastamento da base manuscrita. É por isto que, non totalmente satisfeita da súa «lição conjectural», ainda apunta outras posíbeis lecturas na edición do Cancioneiro da Ajuda: «Proponho: ca derradeir’é Jesus? ou Ca errei contra Jesus? ou ainda Ca guerreio con J.? Como ꝯ̃ significa, usualmente, contra, escolhi a lição conjectural que vae no texto». Así pois, todas as propostas de Michaëlis se sustentan na solución Jésus, variante que non se rexistra no corpus, sempre Jesu ~ Iesu, con diversas grafías (nunca <ys9>): <iħu> B, <jhū> V (482.29); <ihesu> B, <Ihesa> V  (808.3); <ihū> V (1015.5); <ih’u> (1576.1).
  Diferentemente de Michaëlis, Oskar Nobiling (2007 [1907]: 217) defende unha lectura ben diferente para o verso, considerando os (frecuentes) erros <d>/<t> e <s>/<r> (a que debemos engadir <9>/<o>): ca terrei o contrairo eno coraçon meu. A pesar de a proposta de Nobiling ser coherente semanticamente co desenvolvemento da cantiga, ao tempo que se se cinxe á lección manuscrita (<derrey> = terrey, <ꝯ̃ysꝯ> = contrayro), a ilustre editora rexeita a formulación do profesor paulista no Glossário da edición do Cancioneiro da Ajuda: «Este adj. substantivado foi introduzido habilmente por O. Nobiling no último verso da interessante mas difícil Cant. Nº 429. No códice CB há Ca derrey e três senhas das quais a última parece ser Jesus. O malogrado professor de S. Paulo achou preferível ca terrei o contrairo. (...) Verdade é todavia que eu consideraria como contrairo de Deus, ao demonio, e não ao “entendedor” da “dona de ordem”. E depois as letras e três senhas, das quais a última parece ser Jesus, onde ficam na restauração proposta?» (Michaëlis 1922:, s.v. contrairo).
  A lectura con contrairo (voz que tamén coloca o acento rítmico do verso na sexta sílaba, de regra en toda a cantiga) non é documentada por Michaëlis no Cancioneiro da Ajuda, mais si se rexistra en cantigas de Estevan da Guarda (1320.5, 1328.18, 1342.10), transmitidas polos apógrafos italianos, que recollen a forma con metátese de iode, que semella máis tardía a teor dos datos fornecidos polo Corpus Galego-Portugués Antigo. O sentido, en consonancia cos versos finais das estrofas anteriores, é que aínda que tomase os hábitos forzada pola nai, a súa vontade será a contraria.