I. Edicións críticas: Tavani (1964: 97); Lapa (1970 [1965]: 365-366 [= LPGP 546]); Lopes (2002: 253); Correia (2016: 80-81); Littera (2016: I, 621-622).
II. Outras edicións: Monaci (1875: 353); Braga (1878: 193-194); Michaëlis (2004 [1896-1905]: 44-45); Machado & Machado (1960: VII, 119-120).
III. Antoloxías: Fonseca (1971: 92); Torres (1977: 339-340); Jensen (1992: 398); Mongelli & Maleval & Vieira (1995: 174).
3 furt’a] fuita V 4 deslealdade] desiealdade V 5 entenções] entenzoes V 11 eu ei] eu eu V 12 fazer tenções] fazē tenzoēs V 14 Garcia] ḡzia V 17 entençon] entēzō V 19 entençon] entenzō V 23 iguava] ignaua V 25 nós] uos V
1 ama Deus] am’a Deus Tavani; ama verdade] am’a verdade Lopes, Littera 2 ch’] x’ Correia 5 entenções] entenzões Tavani; faes] fais Correia 6 desiguaes] desiguais Correia 8 Soarez] Soares Correia, Littera 9 ouvi] ouv’i Tavani 12 tenções] tenzões Tavani; quaes] quais Correia 13 vos] vus Tavani 15 Pero Lourenço] Pero, Lourenço Lapa, Correia, Lopes, Littera 17 pero que sa] pero qu’essa Tavani, Lapa, Lopes, Correia : pero essa Littera; entençon] entenzon Tavani 18 [o] demo] demo Tavani, Correia; teu] t[e] eu Tavani, Correia 19 entençon] entenzon Tavani 20 a] na Lopes 21 Joan Garcia] Joan de Guilhade Lapa 22 Soarez] Soares Correia, Littera 24 com’outro] con outro Lapa : com outro Lopes, Littera 25 nós] vós Tavani; ambos] ambus Tavani 26 poss’eu] posso eu Lapa, Lopes, Littera 27 se trobador] se [un] trobador Lapa : se [um] trobador Lopes, Littera
(I) –Quen ama a Deus, Lourenço, ama a verdade, e fareiche entender por que o digo: quen furta unha tenzón ao seu amigo comete unha mostra de deslealdade; e ti dis que fas tenzóns que, porque non riman e están mal medidas, ben sei eu que as fai Joan de Guilhade.
(II) –Joan Soarez, escoitádeme agora: eu sempre tiven a lealdade como guía, e quen tivese tanto dominio do trobar como eu teño, por caridade, ben podería facer tenzóns que fosen ben feitas; e direivos máis: tratade diso con Joan Garcia.
(III) –Pero Lourenço, aínda que eu che ouvía unha tenzón mal medida e que non rimaba, e aínda que a tenzón de ti falaba, o demo leve iso que cría teu, pois non pensei que soubeses facer nin que fixeses unha tenzón tan mal medida, mais eu sei que a fixo Joan Garcia.
(IV) –Joan Soarez, por Santa María, eu fixen unha tenzón e medín ben os versos como calquera outro trobador que trobe ben, e por nós os dous ben feita sería, e non volo podo xurar máis; mais se un trobador me ataca, heime defender moi ben por todos os medios.
Esquema métrico: 10’a 10’b 10’b 10’a 10’c 10’c 10’a (I-III [= RM 161:208]) + 10’a 10’b 10’b 10’a 9c 9c 10’a (IV [cfr. RM 161:214])
Encontros vocálicos: 2-3 digo/‿ome; 17 sa‿entençon; 18 cri·i·a; 27 ma·is
O xograr Lourenço foi albo de críticas doutros trobadores, que o atacaron sobre todo por non se limitar á interpretación e querer ser tamén trobador, isto é, compositor (véxase a síntese de Marcenaro & González 2024: s.v. Lourenço). Nesta polémica participou Joan Garcia de Guilhade, trobador a cuxo servizo Lourenço exercía de intérprete (UC 1513, 1514, 1515, 1516, 1520), mais tamén outros trobadores: Joan Perez d’Avoin (UC 1420), Joan Soarez Coelho (UC 1432), Rodrig’Eanes Redondo (UC 1442), Pero Garcia Burgales (UC 1444), Joan Vaazquiz de Talaveira (UC 1445), Pedr’Amigo de Sevilha (UC 1680). Lourenço, aludido tamén na tenzón entre Soarez Coelho e Joan d’Avoin (UC 1421), non só se defendeu nas tenzóns senón que mesmo utilizou unha cantiga de amigo para defender o seu dominio da arte de trobar (UC 1279).
Por outra parte, esta tençon, que non presenta referencia ningunha á ama de Joan Soarez Coelho, deberá ser, non obstante, incluída na polémica poética coñecida como «ciclo das amas» por canto «esteve na origem da participação de Joam Garcia de Guilhade na discussão» (Correia 2016: 65, n. 11). Véxase nota a UC 274.
Conforme indica Correia, esta tenzón foi seguida de UC 1520 (Par Deus, Lourenço, mui desaguisadas, de Joan Garcia de Guilhade) e esta de UC 1434 (Joan Garcia tal se foi loar, de Joan Soarez Coelho).
Non parece pertinente a segmentación realizada por Tavani, que patentea a preposición a para introducir o CD Deus (am’a Deus).
Por outra banda, sería posíbel a segmentación do artigo en ama verdade (*am’a verdade), como en moitos outros contextos en que a presenza / ausencia do artigo é factíbel e a cadea gráfico-fónica permite a súa deglutinación. Neste contexto, a ausencia de artigo achega un valor xeneralizador, ao tempo que mantén o paralelismo construtivo verbo + CD.
Velaí outra aparición de che como CI, fronte ao CD te, procedente da palatalización por fonética sintáctica do lat. te (véxase Ferreiro 1999: §§104b, 155.2): ao longo do corpus trobadoresco achamos casos diversos (Ferreiro 2012c), o mesmo que na prosa, con perto de 150 ocorrencias da forma palatalizada en textos galegos no banco de datos do TMILG, s.v. che, chi, cho(s), cha; en textos escritos en Portugal só se pode localizar na contracción cho/-a nuns poucos contextos, que se concentran na Demanda do Santo Graal (véxase CGPA, s.v.).
Neste verso non se debe considerar a interdita sinalefa *que‿entençon, pois a posibilidade da episinalefa digo/‿ome evita ese problema na contaxe decasilábica do verso.
É certamente claro o valor figurado de ramo (‘exemplo, maneira, tipo, clase’) no sintagma ramo de deslealdade. Rodrigues Lapa explica este uso, «que representava os pecados, as enfermidades e as virtudes como ramos duma árvore». En calquera caso, era expresión moi utilizada na lingua medieval, como mostran múltiplas pasaxes de obras diversas. Documéntase reiteradamente na tradución da Confessio amantis, ben como noutras obras medievais:
Ora, filho, guarda bem o teu juramento, ca esto que tu ora as ouvido he chamado o primeiro ramo de soverba, e aallem desto, pera proçeder mais ao diante em tua confissom, ainda hi há o segundo ramo de soberva que he chamado inobediençia (...) Este livro segundo tracta do viçio da enveja e dos seus ramos, dos quaaes aver pesar do prazer doutrem he o primeiro (...) Aqui falla o Confessor do segundo ramo d’enveja que he chamado prazer do mal doutrem (...) Aqui tracta o Confessor do terçeiro ramo d’enveja, que detracçom he chamado (Faccon 2012: 303, 332, 335, 337).
Et elles que llo gradeçerõ moyto, pero que o conde dõ Mono coydou que llo dizia com̃o en rramo d’escarño (CGPA; Crónica Geral Galega, ed. R. Lorenzo).
Et ben he assý cõmo rramo de trahedor todo home que a sseu señor encobre sua perda ou seu dãno ou o cõsella mal (Crónica Troiana; CGPA, ed. R. Lorenzo).
– Certas, dom Galvom, ora vos vii aqui ũũ ramo de covardice e de maldade de meu cavalo que me matastes (Demanda do Santo Graal; CGPA, ed. I. Freire Nunes).
Finalmente, tamén se documenta en obras doutrinarias:
Ca o primeyro ramo da soberua he desobediẽcia (Livro das Confissões; Martín Pérez 2012-2013: 177).
O .xlbj. qual quer que se faz bautizar duas vezes sabẽdoo, faça pendença sete anos a quarta e a sesta feyra e tres quoresmas jejũee a pan e augua. E esto se o fezer por rramo de heresia (Clemente Sánchez de Vercial, Sacramental; cfr. CGPA, ed. J. Barbosa Machado).
E esta maneira de dar e conuerssar com taaes p(er)ssoas pera auer nomeada pareçe que toca algũũ rramo d’hipoc(re)sia . ou que toma dally seu nome (Livro das Tres Vertudes. A Insinança das Damas; cfr. CGPA, ed. Crispim).
No Cancioneiro Geral de Garcia de Resende aparece baixo a forma feminina rama (véxase Dias 2003: VI, s.v. rama).
O aparecemento de faes, forma indubitábel pola rima con desiguaes, pon a cuestión da evolución da antiga forma fazes, que, o mesmo que aconteceu con trages (> traes), se converteron en variantes dialectais en Portugal (véxase Magne 1944: III, s.v. trager) e desembocaron nas formas comúns na Galiza (véxase Ferreiro 1999: §208b). En calquera caso, faes é o antecedente directo do gal. fas, forma solidaria con traes e dis.
A rima estabelecida entre quaes e mais mostra a posibilidade dunha contaxe bisilábica de mais, cuxa realidade en múltiplas composicións ao longo do texto parece demostrada (véxase Ferreiro 2016c). Véxase nota ao v. 27.
Non é segura a interpretación de <Pero> como nome (Pedro) do xograr Lourenço, xa suxerida por Michaëlis (2004: 45), pois, en principio, este elemento podería ser interpretado tamén como conxunción, embora producise unha acumulación excesiva de partículas conxuntivas:
–Pero Lourenço, pero t’eu oia
tençon desigual e que non rimava,
pero que sa entençon de ti falava.
En calquera caso, nunha cantiga de Pero Gomez Barroso tamén comparece outro Pero Lourenço, sen identificar por non existir elementos suficientes.
A reintegración do artigo con demo é posíbel a partir do feito de que a súa presenza nesas frases desiderativas é optativa (cfr., por exemplo, o demo lev’o poder que end’ei, 1250.18). Por outra parte, a reintegración t[e] eu é discutíbel, por canto xeralmente nestas secuencias cos pronomes átonos se produce sinalefa. Porén, non podemos excluír unha propositada ambigüidade teu / t’eu.
Obsérvese a aparición en V da variante mas da adversativa, que é esporádica nos códices italianos, pois só presenta catorce ocorrencias (véxase tamén 733.15, 749.15, 789.6, 1038.4, 1046.10, 1201.10, 1225.4, 1245.6, 1246.22, 1282.10, 1387.13, 1573.5, 1652.29). Esta forma é máis característica dos textos copiados no Cancioneiro da Ajuda (véxase nota a 692.10).
O verbo iguar (de *aequalare, ou derivado de igual) presenta nunha cantiga de D. Denis o valor de ‘igualarse, pórse ao mesmo nivel’ (véxase 570.7). Con todo, o seu uso xeral nas cantigas achega o valor de ‘igualar metricamente, medir correctamente as sílabas métricas e/ou respectar o esquema métrico-estrófico’, e así é utilizado tamén noutras dúas tenzóns con Lourenço (UC 1444 e 1445). Véxase Cohen (2010a).
O texto do manuscrito indica que estes dous versos son eneasílabos agudos, en combinación cos decasílabos graves restantes da estrofa. Neste sentido, son desnecesarias as emendas textuais realizadas para conseguir unha isometría versal que xa existe.
Precedente
