1431 [= RM 79,52 (= 137,1)]

Vedes, Picandon, soo maravilhado

Picandon & Joan Soarez Coelho

Notas

Texto

• *

  Esta composición é unha tençon entre Joan Soarez Coelho e Picandón, o aparente xograr de Sordello (véxase Gonçalves 2016: 356-361)¹ , que é, moi probabelmente, un xograr ou segrel inventado por Joan Soarez Coelho sobre o xerundio picando + -on, de modo que “el significato di Picandon è collegato a quest’accezione oscena del verbo picar [usare sodomiticamente]” (p. 361), e significará, literalmente, “quello che merita di essere picado” (ibidem, n. 14). Véxase tamén Marcenaro & González (2024: s.v. Picandon).
  Sordel alude ao coñecido trobador italiano Sordello (nótese o tratamento provenzal En), autor inscrito na lírica provenzal con preto de medio centenar de composicións (véxase Marcenaro & González (2024: s.v. Sordel). As relacións de Sordello cos trobadores galego-portugueses foron confirmadas por diversas pesquisas, de modo que moi probabelmente estivo na Península Ibérica –nas cortes de Castela– e, tamén, en Portugal e algúns dos seus esquemas métricos teñen claros reflexos en cantigas dos trobadores (véxase Gonçalves 2016: 359).
  Deste modo, na tençon intervén “un nome parlante inventato da Johan Soarez Coelho, il quale, conoscendo i testi provenzali sopra citati (...), oppure soltanto la fama creatasi intorno alla vita giulleresca di Sordello, e rifacendosi ad una tradizione satirica, quela della lirica galego-portoghese, dove la derisione degli omosessuali, veri o presunti, è diventata un topos letterario e dove i trovatori si divertono a coniare soprannomi allusivi alle pratiche sessuali dei personaggi da loro scherniti, giullari per lo più, ma anche appartenenti ad altre classi, avrà affidato al nome del giullare una funzione allusiva ai costumi sia del giullare sia del suo padrone, En Sordel. Il doppio bersaglio giustificherebbe anche il doppio trattamento (voi/tu) usato dal trovatore Johan Soarez nel rivolgersi a Picandon” (cfr. Gonçalves 2016: 364-365).
  A tenzón mostra tendencia a unha certa vacilación métrica, que suxire a necesidade de sinalefas e sinéreses infrecuentes: ca‿eu, can·çõ͜es...

• 1

  Neste verso, como noutras pasaxes (véxase, por exemplo, 14.19, 63.12, 317.7, 801.13, 1118.8 etc.), igual que bõo ~ boo (véxase nota a 241.10) e, mesmo, ũu (véxase nota a 47.20), a forma verbal soo computa metricamente como unisilábico.

• 3

  A reintegración da copulativa é proposta por D’Heur e Gonçalves que editan en a partir de <ey>, sen dúbida a considerar o erro <y>/<n>, presente no Cancioneiro da Ajuda: van <uay> A, <uam> B (317.13); mais tamén no Cancioneiro da Biblioteca Nacional: son <soy> B (13.16), van <uay> B (103.9) etc.

• 4-5

  Nótese o tratamento contraditorio de Picandon, definido como xograr (non sabes jograria fazer, v. 5), mais tamén como segrel (vv. 12, 25 –ome de segre–). Joan Soarez Coelho pasa do tu ao vós (teu, v. 4; sabes, v. 5; vós, vv. 6-7 etc.; sinher, v. 29): “Rimane così isolato il tu dei vv. 4-5. Ma io mi domando se questa dissonanza non sia intenzionale: come se si trattasse di un lapsus, Johan Soarez mescola le due forme di trattamento, il tu, generalmente dato dal trovatore al giullare, ed il voi, dato dal giullare al trovatore, oppure da trovatore a trovatore. Picandon però è un giullare e quindi l’insolito è che, all’inizio della tenzone e in tutte le altre battute, Johan Soarez gli si rivolga dandogli del voi” (cfr. Gonçalves 2016: 358).
  Neste sentido, a emenda sabedes realizada por Lapa contradí o tratamento xa presente no verso anterior.

• 12

  O elemento rimante (<ues) levantou problemas de edición, diferentemente focado nas primeiras edicións. Lapa realiza unha emenda textual (mes) que non semella admisíbel, como despois D'Heur explicita, cualificando como “ingénieuse” a proposta lapiana. Por súa parte, o editor belga interpreta ves como forma verbal: «Dans ves, il ne peut s’agir que d’une forme verbale, la deuxième personne de l’impératif de ver». Desta forma, introduce un discurso directo que acabaría no v. 14, feito que o obriga a emendar nese verso veja para vejo.
  Porén, coidamos que neste verso se rexistra un fenómeno único nas cantigas profanas, a crase da palabra rimante coa palabra inicial do verso seguinte: como segrel que diga mui ben ves[s]’ / en canções e cobras e serventés. Deste modo, o trobador consegue a necesaria rima en -es, con serventes.
  A voz vesso (do lat. vĕrsum) ‘verso’ só volve aparecer na cantiga UC 1497 (vv. 8, 28 e 36). É palabra que se rexistra especialmente nalgunhas obras de tipo relixioso pola súa frecuente asociación aos versículos bíblicos: Cantigas de Santa Maria, Orto do Esposo ou obras haxiográficas (véxase CGPA, s.v. vesso ~ veso, uesso ~ ueso). De calquera forma, esta crase en posición final do verso é comparábel cos procedementos de segmentación vocabular nesta mesma posición (véxase notas a a 14.25-26, 37.18-19, 123.24-25, 1092.20-21, 1476.3-4 e 1542.3-4).

• 14

  Eis outro provenzalismo (falimen), tamén no v. 27, voz oxítona derivada do verbo falir (cfr. falimento ~ fallimento no CGPA). Téñase en conta que a lección do Cancioneiro da Vaticana levaría para falimento, mais a subsecuente hipermetría versal aconsella adoptar a forma presente no v. 27.

• 17

  A equivalencia e intercambio entre as soantes /l/ e /ɾ/ pode verse en tafur / taful e tafuraria / tafularia. As formas con /ɾ/, máis próximas á súa orixe no ár. takfur, aparecen reiteradamente nas Cantigas de Santa Maria, fronte a taful e tafularia (tamén en 1376.21), utilizadas nas cantigas profanas.

• 25

  A voz segre ‘mundo, vida profana’, do lat. saecŭlum, debe de ser un empréstimo do prov. segle. Nesta tenzón comparece na expresión ome de segre, isto é, ‘segrel’. A pesar de constituír un empréstimo lexical, segre (e segle) é forma que se rexistra con frecuencia ao longo da produción medieval (véxase CGPA, s.v. segre, segle).

• 29

  A forma senher é unha variante provenzalizante de senhor, que tamén se rexistra en 375.16, 491.4, 578.10, 1324.18, 1388.20, 1473.5; a variante sinher aparece en 1396.12, 1500.13, 1644.23. E tamén se rexistra nas Cantigas de Santa Maria, sempre en posición de rima (CSM 5.75, 25.43, 245.51, 265.75, 296.28).