1458 [= RM 147,8]

Maria Genta, Maria Genta, da saia cintada

Roi Paez de Ribela

Notes

Texte

• *

  O texto transmitido por BV mostra unha diferente medida para a primeira estrofa (pregunta) en face das dúas seguintes (resposta), dun modo similar ao que acontece, por exemplo, en UC 585. En calquera caso, para reducir o íncipit a 13 sílabas é necesario considerar sinérese en Maria.
  Cohen, por súa parte, propón un texto uniforme de versos tredecasilábicos nas estrofas II-III con reintegracións diversas (véxase vv. 4, 5, 7, 8). En calquera caso, a estrutura formal do texto remite á cantiga de amigo caracterizada pola presenza de paralelismo literal e pola estrofa de tres versos tipo 2+1 (aaB). Como ben apontou Barbieri, as estrofas II e III ofrecen a mesma estrutura que na cantiga de amigo dialogada UC 663, de Nuno Fernandez Torneol (Barbieri 2006: 151).
  A cantiga, unha “alba paródica” conforme Barbieri (2006), narra o encontro nocturno de Maria e unha compañeira con rapazes, con catro referencias á alimentación (cevada, ceveira, cẽa, avẽa) que, combinadas cos verbos furtar e põer, sen dúbida encobren un segundo significado por volta das relacións sexuais. Para Barbieri, que fixo un exhaustivo comentario da cantiga inseríndoa no marco da lírica medieval europea, “il testo è da inserire in una serie di parodie comico-burlesche que evindenziano la predilezione del poeta per il ‘controcanto’ di temi e tecniche della cantiga d’amor e d’amigo, oltre che di generi menori come l’alba” (Barbieri 2006: 150). Desde o exordio, que constitúe un eco da cantiga de amigo dialogada, “il poeta interroga Maria Genta sui suoi trascorsi notturni; le risposte equivoche scoprono la soldadeira quale allegra protagonista di una ‘gran cena’ a cielo aperto in compagnia di picari rapazes, ladri di metaforici cereali. L’invocazione del ritornello esplicita le finalità parodico-burlesche della composizione: l’osceno spetaccolo da ‘porto priapeo’ che l’alba è chiamata a illuminare è tutt’altro che l’epilogo delle essemplari alvas di Dom Dinis, Nuno Fernandez Torneol o Pero Meog0; tanto meno si tratta dell’addio mattutino di due cortesi amanti, ritratti sullo sfondo di un vergier occitanico. Tuttavia, una lettura opzionale del verso in questione, centrata sulla polisemia del termine Alva, fa anche suporre che il poeta chieda alla soldadeira di ‘accoglierlo’ nell’allegra ronda del piacere” (Barbieri 2006: 150-151).

• 1

  Cohen edita genta, do prov. gent ‘encantador, xentil’, tendo en conta as súa presenza no íncipit dunha cantiga tardía atribuída a Joan Lobeira (Senhor genta, B 244 e 246^bis). Con todo, véxase a existencia de Genta como apelido nun documento de 1297 (CGPA, ed. Cal Pardo): 

  Et reçebemos de uos por cambio pera as proçissoes sobreditas todalas uossas casas que auedes en Villamaior con todas suas perteenças as quaes casas estan aa fonte que se determinan assy da hua parte pela casa do juyz Johan Peres et da outra parte da casa de Martin Genta et do Rio do Compin et da outra parte commo se departe do saydo da dita casa do juyz et na testada departesse per la rua publica.

  A saia cintada é unha ‘saia adornada con cintas’ (véxase Rodríguez Parada 2019: s.v. cinta). Nótese tamén a presenza dunha gualdrapa cintada en 1633.10-11. Para Barbieri, a saia cintada “si configura quindi come ‘veste di peccato’ di Maria Genta, ovvero, quale metafora ostensiva del suo ‘corpo aperto’ con un livello di significazione equivoca” (2006: 153), remitindo á metonimia, que forma parte do repertorio románico de formas que aluden aos órganos sexuais, no caso, aos órganos sexuais da soldadeira.
  Non existen datos para identificar a personaxe Maria Genta, aínda que a crítica a identifica cunha posíbel soldadeira: “[t]enendo conto del contesto generale del componimento, volto a parodiare le modalita e i contenuti delle cantigas de amor e de amigo, di Maria Genta si puo solo ipotizzare che si tratti di una soldadeira” (cfr. Marcenaro & González 2024: s.v. Maria Genta).

• 2

  Nesta cantiga aparecen dúas ocorrencias de maer, verbo extremadamente raro na lingua, que desapareceu no período posmedieval: masestes é P5 do pretérito de subxuntivo (< mansĭstĭs), e maj(e) ou maj(i), no v. 7, P1 de pretérito de indicativo (< mansī). O trobador continuaría o xogo satírico servíndose deste verbo e do seu paralelo albergar (v. 5), ambos os dous empregados co seu valor recto, ‘pernoitar’, ‘albergar’, e que asumen, nun segundo nivel de lectura, o significado de ‘ter relacións sexuais’, acepción amplamente documentada para ambos os dous significantes na poesía erótica latina, como indica Barbieri (2006: 153).
  Por outra parte, aténtese en que cevada é comida en xeral (é un cereal), aínda que tamén pode indicar comida ou recompensa que se entrega ao persoal de servizo (cfr. Muito te vejo, Lourenço, queixar / pola cevada e polo bever, 1514.1-2). Eis  unha citación esclarecedora da Crónica Geral d’Espanha de 1344:

  [E], despois que lhe disse [todas] estas cousas, mãdoulhe dar pousadas e todo o que lhe era mester. E o cardeal, logo que foy na pousada, mãdou poer cevada. E mandou por todos os clerigos da villa e, ao cantar dos gallos, escomũgou toda a villa e foysse, de guysa que, quando foy luz, tiinha elle ja andadas duas legoas. (...) E, depois que el rey esteve pousado na tenda, levoulhe [seus] presentes de pam e vinho e carne e cevada (cfr. CGPA, ed. Cintra).

• 3

  O refrán, difícil de interpretar, parece ficar fóra do diálogo e probabelmente remita a un verso dunha poesía popular da modalidade da alba (na cal dous amantes pasaban a noite xuntos e se despedían á chegada do amañecer), reutilizado aquí nun contexto paródico en que dúas prostitutas pasaron unha noite cuns mozos desexosos de pracer. E aínda se debe considerar a presenza dun eco (ou diálogo) do refrán de UC 1208, de Pero Meogo, que é subliñada e explicada por Cohen (2021: 47, 52-55). 

• 4-5

  Nótese un aparente eco destes versos nunha cantiga de Pero da Ponte contra Maria Perez a Balteira:

  Tal maeta como sera guardada,
  pois rapazes albergan no logar,
  que non aj’a seer mui trastornada? (1654.13-15).

• 5

  Ceveira, do lat. cibariam, substantivo amplamente documentado na lingua medieval, comparece con outros dous cereais na cantiga (cevada, avẽa) e significa, tamén, ‘comida’ (véxase v. 2).

• 7

  A lección <ōny> ouvi de B mostra o erro <õ>/<ou> (derivado de <n>/<u>) que é moi frecuente ao longo dos cancioneiros, especialmente en B: <cōsimento> cousimento (116.22), <guisõ> guisou (501.3), <uõ> vou (564.7), <õsara> ousará (589.3), <põco> pouco (591.9), <baratõ> baratou (729.5), <em car nõ> encarnou (877.21), <õui> ouvi (1233.12), <sõbe> soube (1505.1, 1509.7), <buscõ> buscou (1507.7), <nõtro> noutro (1509.1), <sõba> soub’a (1509.16), <cõsa> cousa (1510.1). E en V tamén se encontra o mesmo erro: <tornõ> tornou (603.15), <morõ> morou (865.12), <nõ> vou (1012.20), <cõtre> voutre (1015.17).