1436 [= RM 147,7]

Malaventura mi venha

Roi Paez de Ribela

Note

Testo

• *

  A alusión a Fernand’Escalho na derradeira estrofa permite a inclusión desta cantiga no ciclo nucleado pola figura de Fernan Diaz (véxase nota ao v. 11).

• 1

  A forma malaventura ‘desventura, infelicidade’ (tamén en 1101.4, 1524.1, 1602.9), sinónimo de malandança, presenta -l- intervocálico talvez por ser produto dunha formación derivada, co adverbio mal a funcionar como prefixo, igual que malaventurado (1342.3). Neste sentido, maa ventura (1459.4) debe de ser unha reconfiguración a partir do adxectivo mao/maa. Cfr. nota a 867b.9.

• 2

  Belenha debe aludir á localidade española Beleña de Sorbes, na provincia de Guadalajara, ou, alternativamente, a Beleña, un concello da provincia de Salamanca. Véxase Marcenaro & González (2024: s.v. Belenha).

• 3

  O refrán de Roi Paez de Ribela foi utilizado por Airas Nunez nunha pastorela.

  «Ai estorninho do avelanedo,
  cantades vós, e moir’eu e pen[o]
  e d’amores ei mal!» (864.14-16).

• 4

  Arcos, un topónimo frecuente en Galiza, Portugal e España, podería referirse a Arcos de Jalón, na provincia española de Soria.

• 8

  Dona Maria, como outras mulleres con este nome, non permite ningunha identificación concreta.

• 10

  Fernand’Escalho é a figura satirizada en tres cantigas de Pero Garcia Burgales (UC 1394, 1395 e 1396), xunto con outras dúas composicións que presentan alusións puntuais ao mesmo personaxe: UC 1436 (Roi Paez da Ribela) e 1613 (Pero d’Ambroa). De todos os modos, tanto Fernand’Escalho como Don Estevan nun escarnio de Pedr'Amigo de Sevilha (UC 1672) parecen ser nomes alternativos a Fernan Diaz (Beltran 2000: 18-19), personaxe central do ciclo satírico de que forman parte diversas cantigas de Pero Garcia Burgales (UC 1393 e 1397), Airas Perez Vuitoron (UC 1499 e 1500), Estevan Faian (UC 1580) e Pero da Ponte (UC 1661), xunto con, talvez, UC 1524, de Vaasco Perez Pardal. Unha diferente identificación de Fernand’Escalho pode verse en Marcenaro & González (2024: s.v. Fernand’Escalho).
  Este personaxe literario foi identificado por Beltran (2000, 2001) con Estevan Fernandez de Castro, o poderoso dirixente da liñaxe galega dos Castro, señor de Lemos, que foi adiantado-mor de Galiza (1265-1273) até o momento en que participou na rebelión dos nobres contra Afonso X. Tras a paz entre a monarquía e o estamento nobiliario, foi nomeado pertegueiro de Santiago (1276) e tamén meiriño-mor de Galiza desde 1278 (seguindo esta hipótese de identificación, véxanse tamén as consideracións e interpretacións ao respecto sobre este ciclo de cantigas en Callón 2025: 211-231). De todos os modos, Marcenaro & González (2024: s.v. Fernan Diaz) consideran “scarsamente verosimile” a identificación entre Fernan Diaz e Fernandez de Castro.
  Neste verso, a aparición de picar con Fernand’Escalho como suxeito, acusado de homosexualidade, confirma o uso figurado deste verbo nas cantigas satíricas galego-portuguesas (véxase Gonçalves 2016: XXX).

• 11

  Sevilh’Anrique é dona identificada por Barbieri: “estamos perante Dona Sevilla Enríquez, historicamente registada numa série de documentos redigidos em Burgos em 1258, 1260 e 1282, em que resulta beneficiária de uma doação de “casares” por Afonso X» (Barbieri 1993: 587). Véxase, tamén, Marcenaro & González (2024: s.v. Sevilh’Anrique).
  A evolución de (H)enrique para (H)anrique debe ser inscrita na tendencia á vacilación en-/an- en posición inicial que se detecta ao longo da historia da lingua (véxase Ferreiro 1999: §143b). E do mesmo modo acontece co correspondente patronímico, en que tamén conviven (H)enriquez ~ (H)enriquiz e (H)anriquez ~ (H)anriquiz (cfr. CGPA, s.v.).