1407 [= RM 148,8]

Don Marco, ve[j]’i eu muito queixar

Roi Queimado

Notes

Text

• *

  Don Estevan ou Don Estevão (nesta cantiga citado no v. 2) é un personaxe escarnecido por tres trobadores: Roi Queimado (UC 1405, 1407), Joan Soarez Coelho (UC 1424, 1425) e Airas Perez Vuitoron (UC 1492, 1493, 1494, 1498)¹ . Foi Ângela Correia quen propuxo a hipótese de que este nome encobre a figura do arcediano Joan Viegas de Portocarreiro, elixido arcebispo de Braga en 1244 por influencia de Sancho II, para conseguir fidelidades que precisaba pola situación problemática do final do seu reinado, mais que acabará atraizoándoo.
  Probabelmente a orixe do ciclo das oito cantigas compostas arredor de Don Estevan se deba a Soarez Coelho, que coa cantiga Atal vej’eu aqui ama chamada xa experimentara unha substitución antroponímica similar, co nome ama para designar Urraca Goterrez Moucha, da familia dos Meneses (véxase UC 274). No ciclo de D. Estevan, esta ‘máscara’ procedería, segundo Correia, do nome de D. Estevan Soarez, o antigo e prestixiado arcebispo de Braga, cuxas altas virtudes como diplomático e figura principal do reino contrastaban grandemente coas de Joan Viegas. Deste modo, a sátira contra este alcanza tamén á figura do rei, axiña substituído por D. Afonso III (en 1247). 

  Como acontece en varias das cantigas deste ciclo de Don Estevan, o autor xoga co duplo sentido do verbo veer: o de ‘visitar un enfermo grave’, mesmo para lle dar a extrema unción como podería ser o caso, mais tamén o sentido de ‘ver, ter o sentido da vista’.

• 1

  Don Marco, segundo os datos de Ângela Correia (2021: 121-122) foi scriptor [‘notario’] do arcebispo da Guarda, don Vicente, unha figura de grande importancia na corte de Sancho II, onde ocupou o cargo de chanceler (até 1236). O seu afastamento da corte tivo graves consecuencias, pois foi a partir de aí que comezou o proceso de deposición de Sancho II até a súa substitución por Afonso III.
  A cantiga de Roi Queimado ataca a figura de D. Marco, “acusando-o de não lhe ter acudido em momento de doença grave; é ao notário de mestre Vicente que ameaça, com sanha (...) Tenha o caso da doença acontecido ou não, esta é, mais uma vez, uma forma inteligente de retratar alguém [Don Estevan, isto é, Joan Viegas de Portocarreiro] que não é respeitado nem mesmo pelos que, estando abaixo dele na hierarquia clerical, parecem ter mais conhecimento e até poder” (Correia 2021: 124).

• 4

  Obsérvese a repetición da conxunción completiva que tras unha frase parentética: 

                          ... ca diz assi
  que, pero foi mui mal doent’aqui,
  que vos nunca quisestes trabalhar
  de o veer nen o vistes

• 5

  No contexto, veer adquire tamén o valor de ‘visitar’, tal como acontece tamén na lingua moderna (véxase DRAG, acep. 2. ‘Facerlle unha visita a [alguén]’).
  A insistencia na cuestión da visión liga, máis unha vez, esta composición con outras do mesmo ciclo, onde a “cegueira” de Don Estevan é motivo recorrente: lémbrese, ademais, que o alcume de D. Estevão Soares era Torto, herdado de seu pai (véxase Correia 2016: 129).

• 6

  Para alén da aparición de confunda en 115.27 (véxase nota), na lingua da poesía trobadoresca profana é xeral a forma cofonder, con evolución [nf] > [f] (véxase Ferreiro 1999: §101e), similar á variación inferno ~ iferno (véxase nota a 379.11), sendo minoritaria a forma máis conservadora confonder (só en 203.8, 216.10, 1050.5, 1224.15, 1407.6 e 1650.14). Con todo, a variación cofonder ~ confonder aparece con frecuencia nos cancioneiros: cofonder A vs. confonder B (197.28, 216.19), cofonder B vs. confonder A (194.7, 203.8, 216.10), cofonder B vs. confonder V (990.11, 1050.12, 19 e 22, 1497.19), cofonder V vs. confonder B (990.12, 1224.15, 1650.14). Cfr. nota a 379.11.

• 7

  Tal como indica Correia, casa non ten sentido no contexto, razón que xustifica unha leve emenda na vogal final para caso ‘preito xurídico, proceso xudicial’, que acae no desenvolvemento conceptual da cantiga: “O que «Don Estevan» jura fazer, invocando para si próprio o castigo de Deus, de modo a reforçar a credibilidade das suas intenções (...) é processar juridicamente Don Marco pela afronta de o não ter socorrido quando esteve doente. O pronome «esto» refere-se ao ato de abandono de «Don Marco»: se aquilo, ou seja, a afronta do abandono não for tratada como um caso jurídico” (ib.: 121). Véxase un uso similar nun documento (en castelán) de 1451: 

  para que agora e de aqui en adelante en quanto nuestra merçed e voluntad fuer, seades nuestro Corregidor en la dicha nuestra villa e tener e vsar e excercer el dicho ofiçio de corregimiento por vos mesmo e seyendo enpedido, por caso legitimo, por vuestro logar teniente ydonio (véxase CGPA, s.v., ed. Rodríguez González).

• 8

  É relativamente frecuente a omisión da copulativa inicial de estrofa (e de fiinda ou de verso) nos manuscritos, que nos permite neste caso restaurar a isometría versal. Casos semellantes documéntanse en 106.8, 151.7, 157.7, 163.11, 261.13, 293.8, 294.7 e 13, 332.7, 408.7, 447.7, 448.8, 490.19, 586.11 etc.

• 10

  Consideramos que o verso computa como decasilábico, pois existen indicios suficientes para considerar que a contaxe bisilábica de mais ~ máis era un feito na lingua trobadoresca, nomeadamente a partir da análise das leccións manuscritas de preto dun centenar de pasaxes que apoian tal consideración métrica (Ferreiro 2016c). Tal contaxe exime de reintegracións diversas realizadas en anteriores edicións.

• 14

  A lección <pꝉo> presenta unha abreviatura que debe ser desenvolvida como pelo (cfr. per lo en Correia). Véxase 73.12, 173.16, 283.20, 1186.12 etc.
  Conforme as pesquisas de Correia, o significado de vaso apunta para ‘copo, cáliz’, onde son servidos líquidos como a auga ou o viño. É máis, resulta moi convincente pensar que o verso é unha versión en romance da expresión que os trobadores e mais os personaxes envolvidos pola sátira coñecerían: Potestis bibere calicem, quam ego bibiturus sum? (Mt 20,22): “Exprime com ênfase inquestionável o sofrimento que «Don Estevan» pretende infligir a don Marco pela afronta recibida” (Correia 2021: 128).

• 15

  Malia a posibilidade de interpretarmos que <guii> encobre a crase gui’i (= guia i), acreditamos en que estamos perante a P3 de presente de subxuntivo, cunha desinencia -i que achamos en máis textos: Senhor, Deus uos guij, na Crónica Geral Galega, é unha frase que, con variantes, se reitera na Demanda do Santo Graal (cfr. CGPA). Esta inusual terminación -i, fóra da súa presenza, sen regularidade, na P1 dos pretéritos fortes, só se pode achar nalgún substantivo (sangui), nalgúns adverbios (eiri, tardi, longi) e moi raramente nalgunha outra forma verbal allea ao pretérito, como sabi (109.20) ou rengi (1356.6). Véxase Mariño Paz (2009).

• 16

  De novo apreciamos un erro no desenvolvemento da abreviatura presente na lección de BV (<out̃  tal>) que leva a outr’atal (ou outra tal) en lugar do outro tal presente en Lapa e Correia.

• 19

  O vervo ‘proverbio popular’ que aparece no corpus, tamén se rexistra como elemento importante noutras composicións, con frecuencia no sintagma verv’antigo²  (Filgueira Valverde 1992: 168-169). Véxase 633.1, 697.16, 1124.4, 1312.4, 1521.7, 1640.4.