1471 [= RM 66,3]

Eu convidei un prelado a jantar, se ben me venha

Joan de Gaia

Notas

Rúbrica

• De novo é a rúbrica que indica que a composición está dirixida contra Miguel Vivas, bispo eleito de Viseu, que tamén é obxecto de dúas sátiras (UC 1327 e 1339) de Estevan da Guarda (sobre elas véxase tamén Jabares Fernández 2022). O confesor da raíña D. Isabel foi unha moi importante figura na corte de D. Afonso IV: “Occupa il ruolo di vedor da chancelaria o cancelliere del monarca fra 1325 e 1338, assieme a differenti benefici ripartiti in varie diocesi” (cfr. Marcenaro & González 2024: s.v. Miguel Vivas). En 1329 ou 1330 converteuse en bispo de Viseu, mais semella que nunca foi confirmado como tal polo Papa (véxase Projeto Littera, s.v. Miguel Vivas, ben como BITAGAP, bioid 1994). Véxase UC 1327 e 1339.
  Nótese, ademais, a aparición de bailada, denominación escasa nas cantigas (véxase 2.16, 609.5 e 10 e mais 872.13). No primeiro destes rexistros refírese á canción con que se acompaña o baile, e sería este tamén o significado do termo na rúbrica, pois Joan de Gaia reutilizaría, parodiándoo, o refrán dunha desas cantigas interpretadas para acompañar a danza.
  Obsérvese, finalmente, a indicación Esta cantiga foi seguida per... da rúbrica, que fai referencia á técnica do seguir, que é tratada na Arte de trobar, que lle dedica todo o capítulo noveno do que sería o fragmentario Título III ás modalidades en que pode elaborarse: «Outra maneira há i en que trobam do<u>s homens a que chamam “seguir”...» (Tavani 1999: 44), isto é, tomando o son doutra cantiga, servíndose dela “palavra por palavra” ou tomando as súas “rimas”. Ademais, a técnica é referida nun reducido número de rúbricas explicativas contidas nos cancioneiros, entre as que destaca a que acompaña a presente cantiga (véxase tamén nota a UC 1373, 1452, 1625)¹ .
  Dos datos contidos na Arte de trobar, que ofrece un texto particularmente difícil neste punto debido á súa deterioración, desprenderíase que a cantiga de seguir é «uma espécie de contrafactum, não se tratando, portanto, de um género propriamente dito, caracterizado autonomamente, mas apenas da imitação, em verso –em registo irónico e às vezes especificamente parodista–, de um texto já divulgado, cuja difusão entre o público devia ser bastante ampla para assegurar o reconhecimento imediato do modelo e, portanto, da intenção, quer competitiva quer burlesca e mimética, que movera o autor do arremedo» (Tavani 2002: 276). 
  Joan de Gaia ofrece nesta cantiga, lida respectando a forma alhos dos manuscritos, un agudo exemplo de cantiga de seguir. O xograr serviríase dun refrán ben difundido e que constitúe un topos da lírica tradicional particularmente presente na Romania, o dos ollos verdes, para lle outorgar un sentido novo ao empregalo en clave paródica nunha composición satírica, exemplificando coa súa composición o terceiro dos modos do seguir, o máis difícil, que se refiren na Arte de trobar. Como sinalou Stegagno Picchio, o motivo dos ollos verdes só foi empregado por Joan Garcia de Guilhade, en dúas ocorrencias, e polo xograr que aquí nos ocupa, que sobre ese topos constrúe unha suxestiva parodia “centrada não já sobre os olhos verdes da amada mas sobre o nariz violáceo do bebedor” (1979: 103). Non estamos, polo tanto, ante os ollos verdes, ollos que matan de amor, senón ante allos, allos verdes que estimulan a fame de quen os come, allos que fan beber a un xa consumado bebedor e de que brotou “a centelha do cómico” (Stegagno Picchio 1979: 106).
  Unha análise detallada da técnica da cantiga de seguir e dos modos de a executar recollidos na Arte de trobar foi realizada por Tavani (2002: 276-279). Véxase, tamén, Canettieri & Pulsoni (2003), Parkinson (2018) e mais bibliografía citada en Arbor Aldea (2016c: 965-966), ben como o comentario a UC 1373, 1452, 1625.

Texto

• *

  Os alhos verdes constitúen a verdadeira lección recuperada por Stegagno Picchio xa desde 1966. Estes allos, en face dos tradicionais olhos verdes dos cantares, estimuladores da sede, son o eixo estruturador da cantiga. Así, o xogo olhos/alhos “continua presente na memória dos ouvintes enquanto evocação do conhecido tema, a ele se sobrepondo o novo par com um termo quase homófono, mas semanticamente diverso bastante para provocar o riso; mesmo porque, na contaminação, este segundo termo não pode deixar de revestir-se das qualidades do primeiro (se os olhos verdes eram traidores, também os alhos verdes o serão, por exemplo)” (Stegagno Picchio 1979: 108). A arguta filóloga italiana desvenda o sentido das dúas variacións introducidas por Joan de Gaia, alhos (vs. olhos) e matar-m’-edes (vs. matar-m’-iades): “Com a primeira introduz o elemento cómico e adapta o refrão ao conteúdo inteiramente gastronómico das cobras; com a segunda, enuncia as reservas do prelado renitente a aceitar o convite, muito menos resignado porém ao destino culinário que o espera do que o amante dos olhos verdes ao próprio destino amoroso” (ib.).

• 2

  A voz color, repetida en todas as estrofas (vv. 5, 8, 11, 14 e 17), igual que na restante produción medieval, é forma erudita que convive no corpus das cantigas (489.12, 541.14, 592.9, 628.10) coa forma xeral evoluída coor (474.22, 1391.11, 1633.15, 1639.20). A forma latinizante color (ou collor) aparece con profusión en todo o tipo de obras, desde as Cantigas de Santa Maria á Crónica Geral Galega e mais na Geral Estoria, así como na Historia Troiana e, sobre todo, na Crónica Troiana, o mesmo que en diversos documentos notariais. Na produción xerada en territorio portugués acontece igualmente: en textos sinodais (véxase García y García 1982: 78, 81...), nos primeiros libros impresos en Portugal (Machado 2015: s.v. color), ben como na Confessio Amantis (Faccon 2012: 321, 357, 359, 361, 416, 161, 474 etc.), en documentos tabeliónicos (véxase, por exemplo, Gomes 2002: I, 73), ou en obras de diverso teor, cales Orto do Esposo, Castelo Perigoso, Leal Conselheiro, Livro da Montaria etc. Véxase CGPA, s.v. color, collor.
  O termo berengenha constitúe, conforme os datos de que dispomos, unha forma única, que contrasta vivamente con beringela, a forma xeral da lingua, dicionarizada desde Cardoso (véxase CLP, s.v. beringela) e documentada, por exemplo, na Carta de relação da viagem e missão a Província do Brasil (1590), de Fernão Cardim: 

  Legumes não faltam da terra e de Portugal; beringelas, alfaces, couves, abóboras, rabãos e outros legumes e hortaliças (CdP, s.v.).

• 3

  O refrán presenta unha variación nesta primeira ocorrencia, coa asimilación gráfica do artigo á forma verbal avedes (avede-los alhos); nas restantes estrofas xa non é representada a asimilación (avedes os alhos). Cfr. nota a 27.4.
  Lémbrese que o motivo dos olhos verdes, na lírica profana, é exclusivo de Joan Garcia de Guilhade (386.r, 758.12). De calquera xeito, pode verse noutros textos a asociación entre os ollos verdes, a beleza e o amor, como acontece na Crónica Troiana, na descrición de Troilos:

  Et era moy aposto et moy mesurado, et auj́a seu cabelo lene et ben aposto, et os ollos uerdes et cheos d’amor) ou de Polícena (Sabede que Políçena era grãde et de bon tallo, et auj́a os cabelos brũus et moy longos, et os ollos uerdes...) (Lorenzo 1985: 275, 278). 

  Tamén nas elaboracións da materia troiana aparece suxerida a relación (por negación) entre os ollos verdes e a mentira na descrición de Patroclo: 

  Patrúcolus auj́a moy bon corpo, et era longo et dereyto et fremoso et cortés, et era moy sisudo, et auj́a os ollos moy uerdes, et dezía senpre uerdade, et nõ era nũca sañudo, mays era senpre alegre todauj́a, et era moy uergonçoso, et nõ quería faleçer ẽno que prometía (Lorenzo 1985: 269).

  E véxase na Histoira Troiana:

  Patróculus avía bõo corpo e era longo e fremoso e dereitureiro e cortés, e era moi sesudo. Et avia os ollos verdes. Et senpre dezía verdade. Et nunca era sañudo, mais ante era grnade maravilla en como toda vía era alegre. Et era moi vergoñoso e non quería mentir nen falescer de todo o que prometía (Pichel Gotérrez 2014: II, 1.546).

• 4

  Sen excepción, todos os editores e editoras fixan unha construción estar + guisado que non se rexistra no corpus; é por isto que achamos máis acaída unha segmentación que permite visualizar ést’aguisado, en liña coa habitual construción seer guisado ~ seer aguisado (cfr. UC/Glosario, s.v.).
  Canto a trei, é P2 de imperativo de traer, que debe ser considerada xunto coa P5 de imperativo, treide (< trahĭte), e o presente, con valor imperativo, treides (< trahĭtĭs), restos arcaicos da conxugación do verbo trahere, na súa forma clásica (despois substituído por *tragere > med. trager; véxase Ferreiro 1999: §220a). Fóra desta cantiga (cfr. treides, v. 16), treide e treides só se atesta en oito cantigas de amigo: 587.19, 679.3, 757.1, 1161.6, 1289.1 e 6, 1297.1 e 4, 1299.2, 5, 7 e 10, 1302.1, 1303.2, 5 e 8. Alén da lírica profana, hai dúas ocorrencias de treides nas Cantigas de Santa Maria:

  Ai, moller, treides oge mig’ a un logar (CSM 216.23).

  E depois aa tornada, quando chegou a Carron,
  hũa sa filla lle disse: «Treides, se Deus vos perdon,
  albergar mais adeante a hũas choças que son
  preto de nosso camỹo, e y podemos jazer» (CSM 278.24).

  Na prosa só localizamos unha ocorrencia de treides e outra de trei na Demanda do Santo Graal:

  Senhor, diss’el, pois treides migo (...) – Ora, disse Galaaz, trei migo (cfr. CGPA, ed. I. Freire Nunes).

  A forma trei tamén se rexistra nas Cantigas de Santa Maria: 

                       ... mais aquela sen demora
  adormeceu, e a Virgen lle disse: “sal acá fora
  deste logar e trei migo, ca eu te porrei na via” (CSM 325.47).

• 5

  Os figos çofeinos fan referencia a unha variedade de figos algarvíos: “Nos cadernos da exportação alfandegária surgem com diversas designações conforme a qualidade: comadre, marchante e chocho. Os dois primeiros eram os mais cotados. O comadre oscilava entre 600 e 1000 réis a arroba, e o marchante entre 300 e 600 rs, sendo, praticamente, os únicos com valor comercial e procura garantida nos mercados internacionais. No entanto, existiam outros que também seguiam o caminho do «almeixar», como, por exemplo, os chamados cóteus, enxários, marchaxotes, sofeinos, enxarios, brancos e vendimos, cuja qualidade, por não ser das mais apreciadas, obrigava a que se consumisse nos mercados regionais”² . 
  Canto á grafía -us no Cancioneiro da Vaticana comparece por veces en voces en que é xeral a terminación -os (<figus çofeynus>); na realidade, esta grafía aparece case exclusivamente en formas verbais de P4 e nomes masculinos plurais. A súa esporádica presenza, limitada aos apógrafos italianos, mostra que é produto do desenvolvemento da abreviatura <9> en posición final, abreviatura herdada do latín, onde funcionaba como desinencia de nominativo nos nomes da segunda declinación, rematados en -us.

• 8

  O contexto demostra que escarlata se refire non á cor mais a un tecido, de alta calidade, que podia ser de cores diversas, roxo neste caso (véxase VCM, s.v. escarlata).
  Canto ao adxectivo roxo (rexistrado tamén en 1412.14), resulta sorprendente a súa escasa aparición na lingua medieval fóra da súa función como apelido (Joan Roxo, Estevo Roxo, Garçia Roxo etc.), pois só comparece nun documento de 1326 (CGPA, ed. Lucas Álvarez):

  huun boy ruuyo et outro boy amarello ruuyo, et huna vaca laura roxa et outra ruuya ruuyalua roxa, et outra sua filia de tal collor, con seu fillo tenreyro, per libras duzentas et dez pequenas desta moneda del rey don Fernando.

• 11

  A rosa bastarda é unha rosa silvestre, que presenta varias cores; entre elas, a cor vermella escura (cfr. a denominación bastarda para unha das castes da uva do Ribeiro tinto, desa mesma cor).

• 13

  O adxectivo temporão ‘temperán, de cedo’ procede do lat. temporānum, co uso regular na produción medieval (véxase CGPA, s.v. temporão ~ temporao, temporaão ~ temporaao). Como acontece con outras voces terminadas en -ão (e en -ao, nomeadamente mao, véxase nota a 485.20), temporão presenta en BV a forma gráfica <aāo> con duplicación vocálica característica destes encontros vocálicos, presente na escrita galego-portuguesa desde os seus inicios e con frecuencia progresiva nos textos finais da Idade Media. De feito, ao longo do corpus das cantigas <-aão>, con algunhas variantes e/ou lapsos de copia, rexístrase en alão (1450.2), mão (382.21, 461.26, 1118.11, 1314.8, 1387.5), cristão (1119.21), Foão (1338.1), irmão (1118.18), verão (1624.5), vilão (115.30, 1592.5).
  Por outra parte, a presenza de -n- na lección <tenporaano> temporão de B é simple indicación gráfica da nasalidade fonolóxica de /ã/, o mesmo que noutras voces que se rexistran esporadicamente, en especial, nos apógrafos italianos (case sempre con unha das documentacións correcta) en <alguna> algũa e <huna> ũa, <bona> bõa, <capaton es> çapatões, <certano> certão, <dona> dõa, <lontano> loução, <lunar> lũar, <mano> mão, <pardonar> perdõar, <poner> põer, <uano> vão, <ueno> vẽo, <uilano> vilão. Sobre estas grafías e as formas do tipo irmana, véxase Ferreiro 2008b. Cfr. nota a 582.3.
  O verso é hipermétrico se non se computa temporão como voz trisilábica. 

• 14

  A voz mórece ten de representar a evolución do lat. mŭrĭcem, que nos dicionarios portugueses históricos é dicionarizado sob a forma erudita. Así, véxase no Vocabulário de Bluteau: 

  Marisco, cuja concha he pesada, densa, solida, desigual por fora, & às vezes armada de pontas, & por dentro de cor branca, tirante a cor purpurea. Com este marisco fazião os antigos huma tinta semelhante à purpura (cfr. CLP, s.v. muríce). 

  Tamén é recollido no Grande Diccionario Portuguez ou Thesouro da Lingua Portugueza de Domingos Vieira (1871-874, s.v. murice): 

  Caracol marinho, que tem uma como veia esbranquiçada, cujo liquido applicado à lençaria se torna verde, e depois de côr de purpura, e não é susceptivel de se tirar por meio da lavagem.

• 16

  As assaduras ‘carne asada’ formaban parte do pagamento debido nun foro en 1492 (CGPA, ed. Lucas Álvarez): 

  dous canados de voon byño puro sen agua, quito de mao savor, porsan Martino de nobenbro, e duas tegas de castanas secas e linpas, escolleytas, por tega dereita, a cheas, pagas por Natal, e vyernos edes ver cada anno con huna boa asadura con seu pan e con seu vyño.