490 [= RM 18,8]

De grado queria ora saber

Afonso X

Notas

Texto

• 2

  As saias encordadas son saias axustadas ao corpo até as cadeiras, apertadas con cordóns ou cordas, e con mangas moi estreitas.

• 3

  As leccións de B e V son claros erros de copias (cfr. pontas no v. 14), explicábeis pola frecuente confusión <u>/<n> e <c>/<t>.

• 6

  As formas tẽe e vẽe (v. 16) de Lapa e Paredes son incorrectas por presentaren unha vogal nasal en vez da correspondente consoante nasal final.

• 8

  As cintas sirgadas serían cintas asedadas ou con fío de seda. Porén, embora sirgo aínda conte con importante representación no Corpus Galego-Portugués Antigo, onde chega ao século XV, só achamos o participio a formar parte de complexos onomásticos (véxase sirgado, CGPA, s.v.). Véxase nota a 735.1.

• 10

  Nótese a grafía <ll> en <elles> BV, que, alén de se rexistrar en múltiplas ocorrencias de nulho nos apógrafos italianos (especialmente en B) en vez de <lh>, só se acha de forma esporádica como grafía etimolóxica en voces con /l/ procedente, en xeral, da xeminada latina (ali, bailada, castelo, cavalo –e cavaleiro–, esmola, querelar, Varela, vassalo, Vilanansur etc., con especial incidencia en ela, aquela e ele/s), moi esporadicamente na forma do pronome el (e mais do artigo el-) (véxase nota a 637.2), nalgunha asimilación do artigo ou do pronome (véxase notas a 6.32 e 918.11) e, finalmente, en voces co secuencia fonética [ɾl], que é transmitida sistematicamente en BV coa grafía <rll> (véxase nota a 392.9).

• 13

  Na poesía trobadoresca galego-portuguesa é moi frecuente o encontro dos pronomes vos e lhe (ou lhi) polo frecuente uso de vos como dativo ético, resolto cunha asimilación da consoante alveolar á lateral palatal (106.14, 135.7, 142.13, 216.18, 254.16, 393.15, 490.13, 562.11, 722.16, 767.2, 819.2, 971.17, 1121.18, 1648.12), coa única excepción en 1388.8. A mesma solución se encontra nas Cantigas de Santa Maria (CSM 135.69, 151.38, 203.4, 265.102), mesmo algunha vez na secuencia pois + lle:

  e poy-ll’ ouveron comprada, un dia ante da luz
  moveron do porto Dovra (CSM 35.115);

  e poi-ll’ alçaron a mesa, foi catar logo correndo
  logar en que o fezesse (CSM 45.37);

  foi enton ela moi leda poi-ll’ el diss’ onde ve͂era (CSM 55.72).

• 15-16

  A ferrada é un termo que indica a «[o]peração que consiste em marcar os bois com um ferro ardente» (Vieira 1871-1874: s.v. ferrada). Obviamente, os bois fican transtornados polo sufrimento, acrecentado coa presenza das moscas, que tamén os atormentan.

• 16

  Para alén da xeral asimilación do substantivo Deus co pronome identificador (véxase nota a 25.16), poden atestarse outras asimilacións esporádicas con algúns substantivos, como moscas e tamén con donas (721.5), braços (962.27) e vezes (1487.4), ás veces coa grafía arcaica <s-l>. Véxase nota a 5.10.

• 19

  É relativamente frecuente a omisión da copulativa inicial de estrofa (e de fiinda ou de verso) nos manuscritos, que nos permite neste caso restaurar a isometría versal. Casos semellantes documéntanse en 106.8, 151.7, 157.7, 163.11, 261.13, 293.8, 294.7 e 13, 332.7, 408.7, 447.7, 448.8, 490.19, 586.11 etc.

• 20

  No relativo á palabra rimante, a complexa reconstrución de Lapa con esfraldadas pode ser evitada coa forma esfiadas a partir da lección <es fradas> BV, considerando o frecuente erro <r>/<i>, de doada explicación paleográfica¹ , opción dos Machado que Lapa, seguido por todos os editores, rexeita “por não fazer bom sentido”. 
  O verbo esfiar (‘esfiar, esfiañar’) constitúe unha formación regular a partir de fiar, mediante o prefixo es- (< lat. ex-), moi produtivo no galego-portugués (esfarelar, esfolar etc.); porén, non se rexistra documentación directa de esfiar na lingua medieval, polo menos segundo os principais repertorios lexicográficos e corpus dispoñíbeis. Con todo, a variante desfiar está ben documentada en fases posteriores da lingua, pois, para alén dos rexistros lexigráficos xa a partir Jerónimo Cardoso (Dictionarium Latinolusitanicum, 1569-1570). Véxanse dúas ocorrencias de desfiar (cfr. CdP, s.v.): 

  Fia ouro, desfia  holanda, faz camilhas, corta sedas, toma banhos, veste martas, repousa de dia, vegia de noite, pisa pivetes, compõe pastilhas, busca mais cheiros pera hũa conjunção do que foram planetas na de vintequatro (João de Barros, Rópica pnefma, 1532).

  Item que nenhũa pessoa se seruisse de desfiado, nem rede, em algũs paramentos de cama nem casa (Duarte Nunes do Leão, Leis Extravagantes, 1569).

  Xa que logo, entre unha forma non documentada na lingua medieval como esfraldado e unha lectura plausíbel que achega un participio de alto uso na lingua, embora non teña documentacións antigas (talvez pola frecuencia de desfiar ‘desafiar’), debemos optar pola lectura de Gema Vallín.

• 20-22

  Para adubar queijadas (‘preparar derivados do leite, xeralmente doces’) e tortas amassar, que as mangas estivesen esfiadas na parte baixa favorecía ese traballo.

• 23-24

  O verbo delivrar, co significado xeral de ‘dar liberdade a, soltar, ceibar’, no contexto ten unha acepción máis concreta, cal ‘expelir a placenta ou quitas; parir’, que sobrevive en portugués (véxase Houais & Villar 2001, s.v. delivrar) e continúa no galego moderno baixo a forma librar (véxase RILG, s.v. librar). Este significado xa aparece explícito nas Cantigas de Santa Maria:

  ouve fillo e saude,
  porque cedo, se mi ajude
  Deus, foi delivrada
  e a ssa madre dada (CSM 89.51).

  E máis adiante, en 1575, aparece co significado de ‘parir’ nos Contos e histórias de proveito e exemplo (Trancoso 2013: 330, s.v. delivrar).
  A seguir coa pasaxe, fronte á lectio facilior que supón a emenda lapiana (seguida por Lopes) para acovadadas (‘deitadas sobre os cóvados’), é preferíbel respectar a lección <aceuadadas>~<açeuadadas> dos manuscritos, que, en principio, semella facer referencia ás bestas acevadadas, isto é, ‘eguas cunha doenza que provoca a inflamación dalgúns membros’ (véxase Mettmann 1960: 315-16), conforme se explica no Livro d’Alveitaria do Mestre Giraldo («O nono deçimo capitollo he do cauallo açeuadado que come mujto trijgo cou mujta ladella»):

  Ay hũua door que sse faz ao cauallo no corpo do mujto comer da çeuada e inchalho ventre e ho estamago e fazemxelhe todo muj duro e em quanto ha esta doença tem os ylhaas inchados. E o caualo que ha esta doença çhamamlhe açeuadado e adur pode estar erjudo que se nom deyte em terra. (Pereira 1909: 31).

  No entanto, o contexto aconsella considerar un outro verbo acevadar, que está presente na lexicografía histórica portuguesa a través de Agostinho Barbosa, no Dictionarium Lusitanicum Latinum de 1611 («Acevadar. Hordeo saturare, vel explere. Acevadado. Hordeo saturatus, vel expletus»), ou Rafael Bluteau no Vocabulario Portuguez e Latino de 1712-1728 («acevadar. Fartar de cevada. Hordeo farcire. Saturare. Saginare. § Acevadar hum cavallo, que anda no campo, acostumalo a comer cevada. Equum hordeo assuefacere») (véxase CLP, s.v. acevadar). Isto é, tal como se recolle no Dicionário de Domingos Vieira, acevadar é «[f]artar con cevada» (Vieira 1871-1874, s.v. acevadar). Esta acepción aparece confirmada na Crónica Geral de Espanha de 1344:

  Et ẽcomendouho aa condessa dona Sancha, que lho fezesse bem passar e que lho acevadasse e fartasse muy bem, em tal guisa que lhe nõ fallecesse, quãdo o mester ouvesse (Cintra 1952-1990: III, 199).

  Deste xeito, as mangas dos personaxes satirizados son curtas como se traballasen co leite para facer queijadas, se amasasen tortas ou se quixesen axudar a delivrar as súas eguas ‘preñadas’ de tanta cebada que comen.